Dziegieć brzozowy, sosnowy – do czego służy? Jak bezpiecznie stosować dziegcie?

Co to jest dziegieć?

Dziegieć to smoła drzewna, powstaje dzięki suchej destylacji drewna lub kory drzewnej, choć niektóre źródła traktują jako dziegieć także smołę uzyskiwaną z węgla kamiennego (tzw. dziegieć węglowy, prodermina). Ma postać ciemnobrunatnej, lepkiej mazi o charakterystycznym, mocnym zapachu i gorzkim smaku. Prawie nie rozpuszcza się w wodzie, ulega rozpuszczeniu jedynie w eterze, nafcie, chloroformie, wazelinie, olejach i tłuszczach stałych. Skład dziegciu jest bardzo złożony i nadal szczegółowo badany. Spośród ponad 10 tysięcy związków chemicznych można w nim wyróżnić wiele substancji biologicznie aktywnych, jak węglowodory i związki aromatyczne, związki fenolowe, seskwiterpeny, diterpeny, krezol, fenol, pirokatechol, gwajakol, kumaryny, kwasy organiczne, parafiny i żywice. Jeszcze w starożytności dziegciu używano jako środka przyspieszającego gojenie się skóry. Obecnie dziegcie nadal wykorzystuje się w medycynie mimo silnego zapachu i tworzenia trudnych do usunięcia zabrudzeń, choć wraz z pojawieniem się leków bezbarwnych i bezzapachowych stosowanie dziegciu zdecydowanie zmalało.

>> Czarne mydło – myje czy brudzi? Czym się różni czarne mydło afrykańskie od marokańskiego?

Dziegieć brzozowy, sosnowy i inne dziegcie

Dziegieć otrzymuje się z różnych gatunków drewna, do najpopularniejszych jego rodzajów należą:

• dziegieć brzozowy (Pix Betulae)
• dziegieć sosnowy (Pix liquida Pini)
• dziegieć bukowy (Pix Fagi)
• dziegieć jałowcowy (Pix Juniperi)
• dziegieć modrzewiowy (Pix Laricis)
• dziegieć jodłowy (Pix Abietis)
• dziegieć świerkowy (Pix Picea)
• dziegieć wierzbowy (Pix Salicis).

Dziegieć – zastosowanie medyczne

Dziegieć to typowy przedstawiciel substancji redukujących, które ulegają utlenieniu kosztem tlenu zawartego w tkankach. Redukcja stężenia tlenu w tkance osłabia procesy życiowe komórek i ogranicza podziały komórkowe. Takie działanie okazuje się przydatne w leczeniu chorób przebiegających z przyspieszonym cyklem naskórkowym i nadmiernym rogowaceniem naskórka, np. łuszczycy.

• Produkty zawierające <10% dziegciu mają właściwości keratoplastyczne – po nałożeniu na skórę rozmiękczają naskórek, dzięki czemu przyspieszają jego regenerację.
• Produkty zawierające 15-20% dziegciu wykazują aktywność keratolityczną – powodują rozluźnienie połączeń keratynowych w naskórku i złuszczenie zrogowaciałych warstw komórek naskórka.

Oprócz właściwości redukujących dziegieć wykazuje także działanie odkażające, bakteriobójcze, przeciwgrzybicze, przeciwpasożytnicze, przeciwzapalne, przeciwświądowe, ściągające, wysuszające. Dlatego znajduje też zastosowanie w leczeniu takich chorób skóry jak:

• grzybice,
• wyprysk (egzema),
• łojotokowe zapalenie skóry
• świerzbiączka guzkowa
• twardzina
• liszaj
• świerzb
• nużyca.

Dziegieć na łuszczycę

Preparaty na bazie dziegciu stosuje się wyłącznie zewnętrznie, głównie w terapii łuszczycy (jest to tzw. terapia Goeckermana). Dzięki właściwościom redukującym dziegieć zapobiega nadmiernemu rogowaceniu naskórka, a ponadto działa przeciwświądowo, przeciwzapalnie i znacznie poprawia komfort i samopoczucie chorych. Za jego stosowaniem przemawia wyższa skuteczność, dłuższe okresy remisji choroby po zastosowaniu w porównaniu ze sterydami czy pochodnymi witaminy D oraz niski koszt terapii. 

Szampon, mydło z dziegciem brzozowym

Dziegieć brzozowy, uznany za najbardziej bezpieczną odmianę dziegciu, stanowi składnik naturalnych kosmetyków, gdzie występuje w stężeniu 1-5%. Można go znaleźć w składzie szamponów do włosów, mydeł, żeli pod prysznic i balsamów do ciała. Wykorzystuje się w ten sposób jego właściwości odkażające, przeciwłupieżowe, ściągające, eliminujące zmiany trądzikowe i zapobiegające ich powstawaniu.
Surowcem przeznaczonym do produkcji leków recepturowych w aptece jest z kolei dziegieć sosnowy, który w zależności od zaleceń lekarskich występuje w stężeniu 2-20%.

Jak bezpiecznie stosować dziegieć?

Dziegieć jest skuteczny w leczeniu chorób skóry, jednak należy pamiętać, że składniki w nim zawarte mogą wchłaniać się z powierzchni skóry do krwi i działać ogólnie. Dotyczy to szczególnie związków fenolowych, które ulegają metabolizmowi w wątrobie i nerkach do toksycznych związków uszkadzających narządy miąższowe i układ nerwowy. Stosując dziegieć, należy więc przestrzegać następujących zasad:

• Dziegieć warto stosować jedynie pod kontrolą lekarza.
• Preparaty z dziegciem należy stosować jak najkrócej – co najwyżej 3 tygodnie; dłuższe stosowanie może prowadzić do podrażnienia i uszkodzenia skóry, zapalenia mieszków włosowych, wyprysku, trądziku dziegciowego.
• Maści z dziegciem nie można nakładać na duże powierzchnie ciała – co najwyżej 30% ciała; rozległe stosowanie zwiększa przenikanie szkodliwych składników do krążenia ogólnego.
• Po aplikacji dziegciu na skórę trzeba unikać promieniowania słonecznego, inaczej wzrasta ryzyko wystąpienia raka skóry.
• Dziegciu nie można stosować na otwarte rany.
• Dziegciu nie stosuje się u dzieci ze względu na ryzyko ostrego zatrucia i zgonu.
• Dziegciu nie można stosować u kobiet w ciąży z powodu szkodliwego działania na płód.
• Nie należy stosować dziegciu u kobiet karmiących ze względu na przenikanie szkodliwych składników do mleka matki.

Czy dziegieć jest rakotwórczy?

W badaniach in vitro wykazano, że zawarty w dziegciu benzopiren wykazuje właściwości rakotwórcze. Pomimo że właściwości takich nie potwierdzono u ludzi, dziegieć powinno się stosować jedynie w szczególnych przypadkach.

Do czego jeszcze służy dziegieć

Oprócz zastosowania medycznego dziegieć wykorzystywany jest także:

• w weterynarii – do pielęgnacji skóry, poroża, kopyt czy racic zwierząt; dziegieć może wspomóc również zwalczanie ran i schorzeń skórnych, przyspieszać gojenie oraz chronić przed zakażeniami bakteryjnymi i grzybiczymi (głównie dziegieć bukowy);
• jako środek odstraszający insekty;
• do uszczelniania i klejenia – w produkcji łodzi, okrętów, konstrukcji drewnianych mających kontakt z wodą oraz wyrobów skórzanych i butów.

Jak zrobić dziegieć brzozowy?

Współcześnie produkcja dziegciu odbywa się w laboratoriach, gdzie można uzyskać bardzo wysoką temperaturę i brak tlenu niezbędne do rozkłożenia drewna. Z materiały drzewnego powstaje mieszanina pogazowa, która po schłodzeniu skrapla się, tworząc dziegieć. Cały proces trwa od kilku godzin do kilku dni w zależności od rodzaju drewna. 

W XV wieku Polska była potentatem w produkcji dziegciu i jego eksporcie. Do produkcji dziegciu używano wówczas glinianych naczyń. Do wewnętrznego wkładano drewno, w zewnętrznym zbierał się dziegieć. Naczynia okładano gliną i wkładano do dołu w ziemi, w którym palił się ogień.