Ból brzucha – przyczyny, objawy, leczenie. Kiedy nie wolno go ignorować?

Co to jest ból brzucha i od czego może boleć brzuch?

Ból brzucha może mieć różne umiejscowienie i nasilenie – w wielu wypadkach wskazuje on na choroby narządów jamy brzusznej – układu pokarmowego lub rodnego. Około 20 proc. przypadków ma związek z zaburzeniami czynnościowymi, czyli takimi, gdzie za wystąpienie dolegliwości odpowiada wzmożona czynność skurczowa mięśni gładkich narządów trzewnych albo zwiększona wrażliwość trzewna. Rozlany ból brzucha może być wyrazem chorób niepowiązanych narządowo z jamą brzuszną: metabolicznych, neurologicznych (np. migrena brzuszna), zatruć i naczyń krwionośnych.

Najczęstsze przyczyny bólu brzucha

Najczęstszymi przyczynami bólów brzucha są choroba wrzodowa żołądka i dwunastnicy i choroby prowadzące do niedrożności jelit lub przewodów żółciowych czy trzustkowych. Na liście chorób odpowiedzialnych za dolegliwości bólowe w jamie brzusznej znajdują się więc:

• zatrucie pokarmowe (czyli ostre zapalenie żołądka i jelit),
• zapalenie wyrostka robaczkowego,
• zapalenie pęcherzyka żółciowego,
• zapalenie  uchyłków jelita grubego,
• niedrożność jelit,
• zrosty pooperacyjne,
• niedokrwienie,
• zator naczyń,
• miażdżyca,
• zaburzenia czynnościowe przewodu pokarmowego,
• owulacja,
• menstruacja.

Bardzo ważne w diagnozie bólu brzucha jest jego zlokalizowanie oraz czas trwania. Istotny jest także rodzaj bólu – jego początek może być ostry, ból może być tępy itd.

Ból brzucha w zależności od lokalizacji – co może oznaczać?

Miejsce, w którym pojawia się ból, może wiele powiedzieć o jego możliwej przyczynie. Lekarze często dzielą brzuch na kilka obszarów, aby łatwiej określić, który narząd może być źródłem problemu.

Ból w górnej części brzucha (w nadbrzuszu) może być związany głównie z narządami układu pokarmowego. Do możliwych przyczyn zaliczamy zapalenie żołądka, wrzody żołądka lub dwunastnicy, refluks żołądkowo-przełykowy, zapalenie trzustki. Na ogół ból ma charakter uciskowy, nasila się po spożyciu posiłku.

Ból w prawym górnym brzuchu, gdzie znajdują się wątroba i pęcherzyk żółciowy, może wskazywać na rozwój kamicy żółciowej lub zapalenia pęcherzyka żółciowego, choroby wątroby (na co wskazuje także zażółcenie skóry), problemy z drogami żółciowymi. Ból nasila się po tłustym posiłku.

Ból w lewym górnym brzuchu ma związek z problemami żołądkowymi, śledziony, trzustki, ale może także wskazywać na problemy jelitowe.

Ból w prawym dolnym brzuchu może wskazywać na zapalenie wyrostka robaczkowego. Do typowych objawów należą narastający ból brzucha, gorączka, nudności, brak apetytu, ogólne osłabienie.

Ból w lewym dolnym brzuchu może mieć związek z jelitem grubym i wskazywać na zapalenie uchyłków jelita, zespół jelita drażliwego, infekcje jelitowe, a także być objawem zaparć.

U kobiet ból brzucha może mieć związek z owulacją, menstruacją, ale i wskazywać na inne problemy ginekologiczne, jak np. endometriozę.

Silny, nagły lub kilkudniowy ból brzucha – kiedy wymaga pilnej konsultacji?

Należy pilnie zgłosić się do lekarza, jeśli pojawia się bardzo silny ból, brzuch twardnieje, występuje wysoka gorączka, wymioty z krwią (tzw. fusowate), krew w stolcu, nagłe osłabienie lub omdlenie.

Jakie badania zleca lekarz przy bólu brzucha?

Ponieważ ból brzucha może wynikać z wielu różnych przyczyn, to badanie lekarskie rozpoczyna się zawsze od zebrania wywiadu i badania fizykalnego brzucha. Lekarz na podstawie informacji – kiedy pojawia się ból, jaki ma charakter i lokalizację, czy pacjent ma historię chorób przewlekłych oraz operacji, a także czy jest narażony na choroby (uwarunkowania genetyczne, czyli czy choroby były w rodzinie) – podejmuje decyzję o koniecznych badaniach. Nierzadko już na podstawie wywiadu i badania fizykalnego brzucha można ustalić wstępną diagnozę i rozpocząć leczenie.

Do wykonywanych badań dodatkowych zaliczamy:

• badania laboratoryjne (krwi, moczu, stolca),
• endoskopię przewodu pokarmowego (gastroskopia, kolonoskopia),
• obrazowanie – USG, tomografia komputerowa, rezonans magnetyczny.

Gastroskopia (panendoskopia) służy bezpośredniej wizualizacji dwunastnicy, żołądka i przełyku, kolonoskopia – do oceny całego jelita grubego i niekiedy końcowego kilkunastocentymetrowego fragmentu jelita krętego (cienkiego). Wśród badań endoskopowych są także cholangiopankreatografia oddwunastnicza, która pozwala na diagnostykę i leczenie chorób drzewa żółciowego i trzustki, oraz bardzo kosztowna endoskopia kapsułkowa, czyli badanie pokazujące wnętrze jelita cienkiego. Podczas badań endoskopowych można nie tylko zobrazować problem, ale także go usunąć (np. polipy czy nadżerki) oraz pobrać wycinek do badania histopatologicznego, jeśli jest taka konieczność.

Leczenie bólu brzucha – metody domowe i leczenie przyczyn

W wielu wypadkach ból brzucha ustępuje samoistnie lub po przyjęciu leków rozkurczowych. U pacjentów, których ból spowodowany jest zatruciem lub zbyt ciężkostrawną dietą, leczenie polega na zmianie sposobu żywienia.

Ból brzucha przy wrzodach

Choroba wrzodowa żołądka i dwunastnicy to schorzenie polegające na powstawaniu ubytków w błonie śluzowej żołądka lub dwunastnicy. Najczęściej wywołuje ją zakażenie bakterią Helicobacter pylori albo długotrwałe stosowanie leków przeciwbólowych z grupy NLPZ. Ból brzucha przy wrzodach zwykle pojawia się w górnej części brzucha i ma charakter pieczenia lub tępego ucisku, może pojawiać się na czczo lub kilka godzin po posiłku i często ustępuje po jedzeniu lub po lekach zobojętniających kwas. Leczenie zależy od przyczyny choroby – antybiotyki stosuje się, jeśli przyczyną jest bakteria Helicobacter pylori, z kolei leki zmniejszające wydzielanie kwasu żołądkowego zmniejszają ilość kwasu w żołądku i pomagają w gojeniu wrzodów. Warto także wdrożyć leki chroniące błonę śluzową żołądka.

Ból w przypadku zapalenia wyrostka robaczkowego

Jest to bardzo intensywny ból zlokalizowany w dole biodrowym po prawej stronie. Jest opisywany jako ostry i nieustępujący. Lekarz wykonuje proste badania fizykalne (np. ucisk brzucha, unoszenie nogi pacjenta), dzięki którym może wstępnie rozpoznać problem. Zapalenie wyrostka kończy się operacją pacjenta, jest to jedyna dostępna forma leczenia.

Ból w kolce jelitowej

Kolka jelitowa to nagły, często bardzo nieprzyjemny ból brzucha spowodowany skurczem jelit. Może się pojawić u dorosłych i dzieci i zwykle ma charakter napadowy. Najczęściej stosuje się preparaty, które rozluźniają mięśnie jelit i zmniejszają ból.

Ból przy migrenie brzusznej

Migrena brzuszna to rzadka postać migreny, która występuje głównie u dzieci, ale może pojawiać się także u dorosłych. Ból lokalizuje się w okolicy pępka, pojawiają się także nudności, wymioty, brak apetytu, bladość skóry oraz ogólne osłabienie. Ból może trwać od kilku godzin do nawet kilku dni, a między napadami chory zazwyczaj nie ma żadnych objawów. Przyczyną migreny brzusznej są prawdopodobnie zaburzenia pracy układu nerwowego i jelit podobne do tych występujących w klasycznej migrenie. Leczenie polega głównie na unikaniu czynników wywołujących napady, odpoczynku, odpowiednim nawodnieniu oraz stosowaniu leków przeciwbólowych lub przeciwmigrenowych. W niektórych przypadkach lekarz może zalecić także leki zapobiegające napadom migreny, zwłaszcza gdy pojawiają się one często.

Ból brzucha w przypadku problemów ginekologicznych

Najczęściej pojawia się w dolnej części brzucha lub w miednicy i może mieć różny charakter – od tępego i ciągnącego po ostry i nagły, często także promieniuje – do krzyża lub do pachwin. O bólu pochodzenia ginekologicznego świadczą:

• ból w dolnej części brzucha lub po jednej stronie miednicy;
• ból nasilający się podczas miesiączki;
• bolesne współżycie;
• nieregularne krwawienia lub plamienia;
• nudności lub osłabienie;
• uczucie ucisku w podbrzuszu;
• ból podczas owulacji (mniej więcej w połowie cyklu);

Do schorzeń, które objawiają się bólem, zaliczamy: endometriozę, torbiele jajnika, zapalenie przydatków (dodatkowo pojawiają się gorączka i rozbicie), ciąża pozamaciczna (nagły, silny ból brzucha). W leczeniu najczęściej stosuje się leki przeciwbólowe i przeciwzapalne, leczenie hormonalne (np. przy endometriozie i bolesnych miesiączkach), a jeśli występują torbiele, zaawansowana endometrioza lub ciąża pozamaciczna – wymagana jest interwencja chirurgiczna.

Międzynarodowa klasyfikacja bólu brzucha – kody ICD‑10 (R10) 

Ból brzucha w międzynarodowej klasyfikacji chorób ICD-10 jest kodowany w grupie R10: Ból w okolicy brzucha i miednicy. Podstawowe podkody obejmują m.in.: R10.0 (ostry brzuch), R10.1 (nadbrzusze), R10.2 (miednica/krocze), R10.3 (podbrzusze) oraz R10.4 (inny/nieokreślony ból). Kody te stosuje się, gdy ból jest objawem, a nie zdiagnozowaną chorobą.

Oto szczegółowy podział kodów ICD-10 dla bólu brzucha:

• R10.0 – Ostry brzuch (silny ból, napięcie powłok)
• R10.1 – Ból zlokalizowany w nadbrzuszu
• R10.2 – Ból w okolicy miednicy i krocza
• R10.3 – Ból zlokalizowany w innych częściach podbrzucha
• R10.4 – Inny i nieokreślony ból brzucha (tkliwość brzuszna, kolka)
• R10.9 – Nieokreślony ból brzucha (ogólne oznaczenie)

Inne kody związane z objawami brzucha:

• R19 – Inne objawy podmiotowe i przedmiotowe dotyczące przewodu pokarmowego i jamy brzusznej.
• K52.9 – Niegroźne zapalenie żołądka i jelit (gdy występuje ból brzucha z biegunką/nudnościami).

>> Ból brzucha w ciąży – w I, II i III trymestrze. O czym świadczy?