Fotodermatozy, czyli skórne reakcje fotonadwrażliwości, to działanie niepożądane leków wywołane ekspozycją na promieniowanie słoneczne. Może przybierać postać fotoalergii lub fototoksyczności. Zjawisko to dotyczy wielu stosowanych powszechnie leków. Sposobem jego uniknięcia jest ograniczenie ekspozycji na słońce oraz stosowanie ochrony przeciwsłonecznej.
Leki fotouczulające - lista. Jakie leki powodują rekację fotoalergiczną?
W serwisie Apteline.pl zgodnie z wizją Grupy NEUCA zależy nam na przekazywaniu treści najwyższej jakości – sprawdzonych informacji, eksperckiej wiedzy. Dlatego nasze teksty piszą i weryfikują specjaliści – farmaceuci i lekarze.
Wiedza w pigułce
- Ryzyko wystąpienia reakcji zależy nie tylko od rodzaju leku, ale także od dawki, czasu ekspozycji na promieniowanie UV oraz indywidualnej wrażliwości skóry.
- Do grup szczególnie narażonych należą osoby o jasnej karnacji, seniorzy oraz pacjenci przyjmujący jednocześnie kilka leków o potencjale fotouczulającym.
- Podczas terapii warto pamiętać, że promieniowanie UV przenika przez chmury i szyby, dlatego ochrona przeciwsłoneczna jest istotna również w pochmurne dni oraz podczas jazdy samochodem.
- Oprócz stosowania kremów z filtrem SPF 50+ zaleca się noszenie odzieży z długim rękawem, okularów przeciwsłonecznych oraz kapelusza z szerokim rondem.
- Nie należy samodzielnie odstawiać leku z obawy przed reakcją skórną – w razie wystąpienia objawów należy skontaktować się z lekarzem, który oceni, czy konieczna jest zmiana terapii.
Fotonadwrażliwość – co to jest?
Fotonadwrażliwość to zespół reakcji chemicznych zachodzących w skórze, w której obecna jest substancja lecznicza lub jej metabolity zdolne do pochłaniania promieniowania słonecznego.
Fotonadwrażliwość może ujawniać się w postaci reakcji:
- fototoksyczności – kiedy uwolnione przez cząsteczki leki wolne rodniki uszkadzają komórki skóry, co objawia się rumieniem, pęcherzami i przebarwieniami; objawy tego typu pojawiają się w odsłoniętych miejscach ciała w ciągu kilku minut do godziny od ekspozycji na słońce
- fotoalergii – kiedy cząsteczki leku przekształcają się w antygen, który aktywując układ immunologiczny wywołuje stan zapalny skóry. Jest to rodzaj reakcji alergicznej, objawiającej się swędzącymi grudkami. Objawy tego typu mogą występować w odsłoniętych i osłoniętych częściach ciała, zwykle po upływie 24–72 godzin od ekspozycji na słońce; są mniej częste niż reakcje fototoksyczności.
LISTA LEKÓW FOTOUCZULAJĄCYCH
Fotouczulające antybiotyki i chemioterapeutyki
Tetracykliny
Tetracykliny są jedną z najczęstszych przyczyn reakcji fototoksyczności. Powodują różnorodne wysypki, rumień i pieczenie skóry oraz objawy zapalenia skóry, które mogą przypominać alergię skórną. Ponadto mogą wywoływać foto-onycholizę (oddzielenie płytki paznokcia) i dyschromię (zaburzenia pigmentacji skóry).
Fluorochinolony
Leki z tej grupy powoduje zarówno reakcje fototoksyczności, jak i fotoalergii, które ujawniają się w postaci rumienia skóry oraz foto-onycholizy i brązowo-żółtych przebarwień paznokci.
Leki przeciwgruźlicze
Należący do tej grupy izoniazyd może powodować liszajowate wykwity skórne. Z kolei pirazynamid odpowiedzialny jest za powstawanie swędzącej, sączącej się, plamisto-grudkowej wysypki.
Fotouczulające leki przeciwgrzybicze
Do leków przeciwgrzybiczych powodujących reakcje fotonadwrażliwości można zaliczyć worykonazol, itrakonazol, ketokonazol i gryzeofulwinę. Ich objawy mają zróżnicowaną intensywność – od łagodnych wysypek rumieniowych, po opuchliznę kończyn, a nawet nekrolizę naskórka i martwicę tkanek (w przypadku worykonazolu).
Fotouczulające niesteroidowe leki przeciwzapalne
Leki z tej grupy są częstą przyczyną fotonadwrażliwości po podaniu doustnym i miejscowym. W zależności od konkretnego leku mogą powodować reakcje:
- fototoksyczności:
- naproksen może wywoływać pseudoporfirię, rumień wielopostaciowy i zmiany lichenoidalne,
- fotoalergii:
- ketoprofen (szczególnie po podaniu miejscowym) może powodować obrzęk, pęcherze, rumień oraz inne zmiany skórne,
- diklofenak stosowany miejscowo powoduje foto-onycholizę oraz zapalenie skóry,
- benzydamina stosowana na błony śluzowe może wywoływać dermatozy warg.
Fotouczulające leki działające na układ sercowo-naczyniowy
Diuretyki
Za większość reakcji fotonadwrażliwości odpowiedzialny jest hydrochlorotiazyd, który powoduje zaczerwienienie, sączące się wypryski, przebarwienia skóry, pseudoporfirię i foto-onycholizę (nawet po miesiącach czy latach od zaprzestania stosowania leku). Z kolei furosemid przyczynia się do powstawania pęcherzy skórnych.
Inhibitory konwertazy angiotensyny
Kaptopryl i enalapryl wywołują reakcje fotoalergii w postaci wysypki skórnej.
Blokery kanałów wapniowych
Amlodypina i nifedypina wywołują szczególną formę fototoksyczności – fotodystrybucyjną teleangiektazję twarzy (rozszerzenie naczyń krwionośnych).
Fotouczulające leki przeciwcukrzycowe
Najczęściej stosowana z tej grupy metformina może wywoływać pseudoporfirię.
Fotouczulające leki psychotropowe
Leki przeciwdepresyjne
Amitryptylina powoduje powstawanie przebarwień skóry. Z kolei SSRI (fluoksetyna, paroksetyna, sertralina, escitalopram) mogą wywoływać zróżnicowane zmiany: od podrażnienia skóry po pęcherze i rumień z naciekami.
Leki przeciwpsychotyczne
Prawie wszystkie pochodne fenotiazyny są silnymi fotouczulaczami. Szczególnie chlorpromazyna i tiorydazyna mogą powodować szare zabarwienie skóry po ekspozycji na słońce
Leki przeciwlękowe
Leki z grupy benzodiazepin mogą wywoływać objawy fotouczulenia w postaci rumienia lub wyprysku.
Fotouczulające retinoidy
Retinoidy przez wpływ na rogowacenie skóry i różnicowanie jej komórek zwiększają wrażliwość na promieniowanie słoneczne, przez co mogą powodować zmiany pigmentacyjne i oparzenia skóry.
Leki fotouczulające – jak uniknąć fotouczulenia?
W przypadku stosowania leku, który może powodować reakcje fotonadwrażliwości, zaleca się unikanie ekspozycji na słońce. Warto osłaniać całe ciało przewiewnym ubraniem oraz stosować kremy i emulsje z filtrem słonecznym – w odpowiedniej ilości oraz częstotliwości. Pomocna może być także suplementacja związków antyoksydacyjnych niwelujących wpływ wolnych rodników.
Leki fotouczulające – jak leczyć fotouczulenie?
Podczas wystąpienia objawów zbliżonych do poparzenia słonecznego warto zastosować kremy lub żele chłodzące. W przypadku pęknięcia pęcherzy skórnych należy je zdezynfekować i zastosować preparaty przeciwbakteryjne. Objawy fotoalergii pomogą zniwelować leki miejscowe zawierające kortykosteroidy. W przypadku świądu lekarz może również zalecić leki przeciwhistaminowe, które pomagają łagodzić objawy reakcji alergicznych.
Leki fotouczulające – najczęściej zadawane pytania (FAQ)
Retinol oraz kwasy złuszczające, takie jak kwasy AHA czy BHA, mogą zwiększać wrażliwość skóry na promieniowanie UV. Ich jednoczesne stosowanie z lekami fotouczulającymi może nasilać ryzyko podrażnień, oparzeń słonecznych i przebarwień. W czasie terapii warto zachować szczególną ostrożność i w razie potrzeby skonsultować pielęgnację z lekarzem lub farmaceutą.
U części osób reakcja fotouczulająca może pozostawić przejściowe przebarwienia pozapalne, zwłaszcza jeśli skóra była narażona na intensywne promieniowanie słoneczne. Ryzyko ich wystąpienia można zmniejszyć poprzez unikanie ekspozycji na słońce, noszenie odzieży ochronnej oraz regularne stosowanie preparatów z wysokim filtrem przeciwsłonecznym.
To zależy od rodzaju stosowanego leku. W przypadku niektórych antybiotyków ryzyko reakcji fotouczulającej utrzymuje się jeszcze przez kilka dni po zakończeniu terapii. Dokładny czas może się różnić w zależności od substancji czynnej, dlatego warto stosować się do zaleceń lekarza oraz informacji zawartych w ulotce. Do czasu całkowitego ustąpienia ryzyka zaleca się ograniczenie intensywnej ekspozycji na promieniowanie UV i stosowanie odpowiedniej ochrony przeciwsłonecznej.
Podczas stosowania leków fotouczulających zaleca się używanie kremu z szerokim zakresem ochrony przed promieniowaniem UVA i UVB oraz współczynnikiem SPF 50+. Preparat należy nakładać obficie na odsłoniętą skórę około 15–30 minut przed wyjściem na zewnątrz i ponawiać aplikację zgodnie z zaleceniami producenta, zwłaszcza po kąpieli, intensywnym poceniu się lub wytarciu skóry ręcznikiem. Krem z filtrem stanowi ważny element ochrony, ale nie zastępuje unikania intensywnego słońca ani stosowania odzieży ochronnej.
- Lis A., Wyszomierska K., Znajdek K., Szeleszczuk Ł., Zielińska-Pisklak M., Zjawisko fotonadwrażliwości – istotne działanie niepożądane powszechnie stosowanych leków. Biuletyn Wydziału Farmaceutycznego WUM 2021; 3: 18-27.
- Spodzieja M., Goździalska A., Jaśkiewicz J., Zmiany hiperpigmentacyjne jako niepożądany efekt działania wybranych leków. Państwo i Społeczeństwo 2014; 1: 71-83.
- Śpiewak J., Wyprysk fotoalergiczny i fototoksyczny. Alergoprofil 2009; 5(2): 2-7.
