Choroba Alzheimera – objawy, przyczyny, leczenie

Alzheimer – co to jest?

Choroba Alzheimera to przewlekła, postępująca i nieodwracalna choroba neurodegeneracyjna. Prowadzi do stopniowego zaniku funkcji poznawczych, w tym pamięci, myślenia, orientacji oraz zdolności wykonywania codziennych czynności. Choroba Alzheimera rozwija się powoli, latami uszkadzając komórki nerwowe w mózgu. Pierwsze zmiany mogą pojawiać się u osób młodych. Jej objawy jako pierwszy opisał niemiecki lekarz Alois Alzheimer na początku XX wieku. 

Demencja a alzheimer

Alzheimer nie jest tożsamy z demencją, ale może być jej przyczyną – pojęcie demencji jest szersze.

>> Demencja i zaburzenia poznawcze – objawy, postępowanie

Przyczyny choroby Alzheimera 

Dokładna przyczyna rozwoju choroby Alzheimera nie jest oczywista. Do rozwoju przyczyniają się zarówno predyspozycje genetyczne, jak i starzenie organizmu, a także styl życia i czynniki środowiskowe. Mechanizm rozwoju ma związek z procesami, które zachodzą w mózgu.

• Odkładanie się beta-amyloidu, czyli białka, które w prawidłowych warunkach jest usuwane przez organizm. W chorobie Alzheimera dochodzi do jego patologicznego nagromadzenia między komórkami nerwowymi, przez co tworzą się płytki amyloidowe, zaburzające komunikację neuronalną oraz uruchamiające szkodliwe procesy zapalne.
• Tworzenie się splątków neurofibrylarnych, czyli patologiczna zmiana białka tau, które stabilizuje strukturę neuronów. Zmienione tau ulega nieprawidłowemu fosforylowaniu i tworzy splątki wewnątrzkomórkowe. Powoduje to rozpad neuronów i ich obumieranie.

W efekcie postępujących zmian mózg traci objętość, a największe zmiany zachodzą w obszarach odpowiedzialnych za pamięć i uczenie się – m.in. w hipokampie i korze mózgowej. Uszkodzeniu ulegają także połączenia synaptyczne, co przekłada się na zaburzenia funkcjonowania całego układu nerwowego.

>> Torbiel szyszynki – objawy. Czy stres powoduje torbiele szyszynki?

Czy alzheimer jest dziedziczny? W jakim wieku się pojawia?

Choroba może wystąpić u każdego, natomiast są pewne czynniki zwiększające ryzyko jej pojawienia się. 

• Wiek – u osób powyżej 65. roku życia zachorowalność istotnie rośnie.
• Genetyka – szczególną rolę odgrywa wariant genu APOE ε4, zwiększający prawdopodobieństwo rozwoju choroby, jeśli w rodzinie występowały przypadki Alzheimera, ryzyko jest wyższe.
• Choroby współistniejące, takie jak nadciśnienie, cukrzyca typu 2, miażdżyca, otyłość, choroby sercowo-naczyniowe.
• Brak aktywności fizycznej, dieta uboga w warzywa i zdrowe tłuszcze, palenie tytoniu oraz przewlekły stres mogą przyspieszać procesy neurodegeneracyjne.
• Niska aktywność intelektualna – brak stymulacji mózgu zwiększa ryzyko otępienia – zasadą jest: „używaj albo trać”.

Choroba Alzheimera – objawy. Jak szybko postępuje alzheimer?

Choroba rozwija się stopniowo lata przed zauważalnymi objawami, a jej symptomy mogą początkowo wyglądać jak naturalne skutki starzenia. 

Alzheimer – wczesne objawy

W przebiegu fazy łagodnej pojawiają się już pierwsze problemy z pamięcią krótkotrwałą (zapominanie rozmów, dat, gdzie odłożono przedmiot), trudności w znajdowaniu właściwych słów, zapominanie znaczenia niektórych słów, gubienie wątków podczas rozmowy, problemy z planowaniem i wykonywaniem złożonych czynności, zaburzenia orientacji w miejscu i czasie, zmiany nastroju, drażliwość, depresyjność. W tej fazie chorzy funkcjonują w pełni samodzielnie, ale zaczynają zauważać problemy, które utrudniają codzienne życie. Nie zawsze szukają pomocy, a to duży błąd – choć postępu choroby nie można zatrzymać, to można ją spowolnić.

Faza umiarkowana (średniozaawansowana) alzheimera 

W jej przebiegu pojawiają się wyraźne zaburzenia pamięci, również dotyczącej wydarzeń z przeszłości, poważne trudności w rozpoznawaniu znanych miejsc i osób, często występuje mylenie imion oraz zaburzona orientacja, coraz większe trudności w samoobsłudze – dotyczą one prostych czynności, jak gotowanie, zakupy, prowadzenie rozmów. Pojawiają się także zaburzenia zachowania – agresja, lęk, apatia oraz urojenia, nieufność, epizody dezorientacji. Chory cierpi na zaburzenia snu i rytmu dobowego. Jest to etap, w którym opieka nad chorym jest już nieodzowna i musi być stała, ponieważ ryzyko wyrządzenia sobie krzywdy jest już duże. Należy przy tym pamiętać, że objawy narastają powoli.

Faza zaawansowanaalzheimera

To już całkowita utrata pamięci, brak zdolności komunikacji, problemy z połykaniem i jedzeniem, brak kontroli nad potrzebami fizjologicznymi, sztywność mięśni, trudność w chodzeniu, a w końcu unieruchomienie w łóżku. Chorzy stają się podatni na infekcje, wymagają karmienia, a także całodobowej opieki.

Choroba Alzheimera – etapy

Do oceny zaawansowania choroby często używa się podziału GDS (ang. Global Deterioration Scale). Opisuje ona chorobę Alzheimera w formie 7 etapów:

1. Brak upośledzenia.
2. Bardzo łagodne upośledzenie (mylone z normalnym starzeniem).
3. Łagodne upośledzenie.
4. Umiarkowane upośledzenie (wczesna faza choroby).
5. Zaawansowane upośledzenie (potrzeba pomocy).
6. Poważne upośledzenie (potrzeba znacznej opieki, problemy z higieną).
7. Bardzo poważne upośledzenie (utrata zdolności poruszania się, mówienia).

Diagnostyka choroby Alzheimera

Wczesna diagnostyka jest kluczowa, ponieważ pozwala skuteczniej spowalniać rozwój choroby. Ważne przy tym, aby chorzy nie ukrywali problemów. Wiele osób wciąż przypisuje pewne problemy naturalnym procesom starzenia się organizmu. 
Diagnostyka alzheimera rozpoczyna się od wywiadu medycznego, podczas którego analizowane są objawy, czynniki ryzyka, choroby towarzyszące. Warto, aby bliscy chorego również udzielili wyczerpujących odpowiedzi o stanie pacjenta. Lekarz zleca testy neuropsychologiczne. Służą one ocenie pamięci, uwagi, orientacji i logicznego myślenia – często wykonywany test to tzw. test rysowania zegara.
Wykonuje się także badania laboratoryjne – mają one głównie na celu wykluczenie innych przyczyn otępienia, jak niedobory witaminy B12, chorób tarczycy, infekcji, zaburzeń metabolicznych.
Kolejnym aspektem są badania obrazowe mózgu, czyli:

• rezonans megnetyczny – pokazuje zanik struktur mózgowych, głównie hipokampa;
• tomografia komputerowa – wyklucza guzy mózgu lub inne patologie;
• PET/Tau-PET – zaawansowane metody wykrywania złogów amyloidu i białka tau.

Zleca się także badanie płynu mózgowo-rdzeniowego (CSF), co pozwala na wykrycie patologicznego białka tau oraz amyloidu beta.

Alzheimer – leczenie

W terapii choroby Alzheimera stosuje się przede wszystkim farmakoterapię: leki jak donepezil, rywastygmina, galantamina poprawiają funkcje poznawcze na wczesnych i średnich etapach choroby. W fazie umiarkowanej i ciężkiej wybiera się memantynę, mającą wpływ na procesy neurodegradacyjne. W razie potrzeby stosuje się leki psychiatryczne, jak antydepresanty, leki przeciwlękowe – zależy to od stanu chorego oraz jego potrzeb.

>> Dziurawiec – naturalne wsparcie zdrowia psychicznego

Bardzo ważna jest rehabilitacja, czyli treningi pamięci i funkcji poznawczych, uczęszczanie na fizjoterapię, ćwiczenia ruchowe oraz muzykoterapia, przypominanie wspomnień (terapia reminiscencyjna), stymulacja sensoryczna. Trening mózgu można przeprowadzać samemu w domu – to krzyżówki, czytanie, gry logiczne, warto też się uczyć nowych rzeczy. Najgorsze jest dla chorego wycofanie i niechęć do nowości, a także zaprzestawanie danej czynności, kiedy nie wychodzi. Chory musi jak najwięcej pracować – zarówno ciałem, jak i mózgiem – regularna aktywność psychiczna i fizyczna spowalnia pogarszanie się funkcji mózgu.

Poza ruchem zalecana jest także odpowiednia dieta, najlepiej śródziemnomorska, DASH, MIND. Ważne, aby była bogata w kwasy omega-3, a także owoce, warzywa, orzechy, produkty z pełnego przemiału. Im wcześniej zostaną wdrożone zdrowe nawyki żywieniowe, tym lepiej dla chorego.

W miarę postępu choroby zaleca się opiekunom, aby utrzymywali u chorego stały rytm dnia – zmniejsza to dezorientację i lęk. Warto także zadbać o bezpieczeństwo seniora i usunięcie niebezpiecznych przedmiotów z jego otoczenia.

Leki na chorobę Alzheimera

Trwają badania nad coraz nowszymi terapiami mającymi spowalniać postępy choroby. 

• Lecanemab: przeciwciało monoklonalne, które wiąże się z blaszkami beta-amyloidu, wspomagając ich usuwanie z mózgu. Spowalnia pogarszanie się funkcji poznawczych u pacjentów we wczesnej fazie choroby. Lek zatwierdzony w UE i dostępny w Polsce, jednak wymaga podania w specjalistycznych ośrodkach.
• Donanemab – działanie podobne to lecanemabu.
• Trontinemab: terapia testowana przez firmę Roche, pokazująca szybkie i skuteczne usuwanie blaszek.

>> Esketamina – przełom w leczeniu depresji lekoopornej

Czy alzheimer jest uleczalny?

Choroba Alzheimera jest nieuleczalna, ale można spowolnić jej postęp, a przez to wydłużyć jakość życia chorego oraz przedłużyć jego samodzielność.

Czy chorobie Alzheimera można zapobiec?

Odpowiednim stylem życia oraz treningiem mózgu można spowolnić postęp choroby. Osoby, które obserwują u siebie pierwsze objawy, powinny zgłaszać je lekarzowi, nigdy bagatelizować.