Tymianek - zastosowanie i właściwości lecznicze. Tymianek na ból zatok

Tymianek stosowany od starożytności – jakie cenne składniki zawiera?

Tymianek właściwy (Thymus vulgaris L.), znany też jako macierzanka tymianek i tymian, jest krzewinką osiągającą do 40 cm wysokość. Używali go już Sumerowie, starożytni Egipcjanie i Rzymianie. Ma on charakterystyczne drobne listki i fioletowe kwiatki występujące na szczytach pędów. Surowcem, który wykorzystuje się w medycynie naturalnej, jest ziele tymianku (łodyga, liście oraz kwiaty), zbierane zwykle dwa razy w ciągu roku – w czerwcu oraz w sierpniu. Cenny tymiankowy olejek eteryczny gromadzi się głównie w liściach i kwiatach. To on odpowiada za charakterystyczny zapach rośliny. Wśród kilkudziesięciu substancji chemicznych zawartych w olejku tymiankowym dominują monoterpeny o charakterze fenoli (tymol, karwakrol) oraz inne związki z grupy monoterpenów (α-pinen, β-pinen, p-cymen, α-terpinen, limonen, linalol, borneol, α-terpineol  i 1,8-cyneol). Skład olejku eterycznego różni się zależnie od warunków, w jakich rosną rośliny, i ich genotypów. Poza tym ziele tymianku zawiera związki fenolowe (kwas rozmarynowy, chinowy, kwas ferulowy), flawonoidy (luteolinę, apigeninę, narygeninę), a także taniny, saponiny, alkaloidy i liczne składniki mineralne.

Działanie tymianku na organizm

Tymianek wspomaga zdrowie układu oddechowego

Wyciąg z tymianku ma działanie wykrztuśne, rozkurczowe, antyseptyczne i przeciwzapalne. Stosowany jest tradycyjnie w kaszlu towarzyszącym nieżytom górnych dróg oddechowych. Wspomaga leczenie zapalenia oskrzeli i infekcji gardła. Stosowany jest w postaci syropu lub koncentratu do sporządzania roztworu doustnego. Przy dolegliwościach ze strony gardła (suchość, drapnie) używa się też pastylek do ssania.
Dodatkowo tymianek może wspomagać leczenie bólu zatok.

• Aby złagodzić ból zatok, trzy razy dziennie należy pić napar przygotowany z połowy lub jednej płaskiej łyżeczki tymianku. Porcję tymianku zalewa się 1 szklanką (200 ml) wrzącej wody, zaparza pod przykryciem 15 minut, a następnie przecedza. Taki napar można stosować od 12. roku życia.
• Dobrym sposobem na problemy z zatokami są także inhalacje parowe. Kilka łyżeczek ziela tymianku lub kilka kropli olejku tymiankowego dodajemy do miski z gorącą wodą i przez kilkanaście minut wdychamy, siedząc z głową nakrytą ręcznikiem. Woda nie powinna być zbyt gorąca, by uniknąć poparzenia.

>> Inhalacje na zatoki, inhalacje na katar, inhalacje na kaszel, płyny do inhalacji

Badania wykazały, że inhalacje olejkiem tymiankowym mogą polepszać stan zdrowia osób chorych na astmę poprzez łagodzenie objawów klinicznych i poprawę wyników testów czynnościowych układu oddechowego. Konieczne są dalsze długoterminowe badania nad zastosowaniem olejku tymiankowego jako wsparcia standardowych metod leczenia astmy. Nie należy jednak stosować olejku tymiankowego u osób z astmą bez zgody lekarza prowadzącego, ponieważ u niektórych pacjentów może dojść do wystąpienia napadu astmatycznego wskutek podrażnienia układu oddechowego.

Tymianek jak antybiotyki – działanie przeciwbakteryjne i przeciwgrzybicze

Olejek eteryczny z tymianku i jego główny składnik tymol wykazują spektrum działań przeciwdrobnoustrojowych wobec różnych bakterii oraz grzybów zarówno w badaniach in vitro, jak i in vivo. Bakteriobójcze działanie wykazano wobec bakterii takich jak: Helicobacter pylori, Salmonella typhimurium, Staphylococcus aureus, Selenomonasartemidis, Porphyromonas gingivalis, Streptococcus mutans i Streptococcus sobrinus. Mechanizm działania przeciwbakteryjnego związany jest ze zdolnością składników olejku tymiankowego do uszkadzania błony komórkową bakterii, co powoduje jej śmierć. Inne badania wskazują na zdolność olejku tymiankowego do hamowania wzrostu niektórych szczepów bakterii, zarówno Gram-ujemnych, jak i Gram-dodatnich (działanie bakteriostatyczne). Ponadto naukowcy potwierdzili silne właściwości przeciwgrzybicze przeciwko niektórym rodzajom grzybów i drożdżaków, np. Aspergillus flavus, Aspergillus parasiticus i Candida albicans.

Tymianek na wirusy

Badania wykazały, że olejek tymiankowy ma działanie przeciwwirusowe wobec różnych typów wirusów, takich jak wirus opryszczki pospolitej typu 1 (HSV-1) i szczep HSV-1 oporny na lek przeciwwirusowy acyklowir. Inne badania sugerują skuteczność olejku tymiankowego wobec wirusa grypy oraz rinowirusów (odpowiadają one za dużą część infekcji górnych dróg oddechowych u ludzi).

Korzystny wpływ tymianku na układ nerwowy

Działanie to jest wielokierunkowe i wynika głównie z obecności monoterpenów fenolowych, takich jak tymol i karwakrol. Badania kliniczne problemów związanych z układem nerwowym wykazały działanie neuroprotekcyjne tymolu (redukcja stresu oksydacyjnego i stanu zapalnego). Tymol może poprawiać zdolności poznawcze oraz zmniejszać objawy zaburzeń neurologicznych i występowanie lęku. Doświadczenia in vitro wykazały, że α-terpineol, tymol, karwakrol i olejek eteryczny z tymianku hamują aktywność acetylocholinoesterazy (karwakrol hamuje ten enzym 10 razy silniej niż tymol). Inhibitory acetylocholinoesterazy są lekami zarejestrowanymi do leczenia choroby Alzheimera i choroby Parkinsona, co wskazuje na możliwość stosowania składników olejku tymiankowego w terapii i prewencji chorób neurodegeneracyjnych. Konieczne są jednak dalsze badania w tym zakresie.

Tymianek wspiera pracę układu pokarmowego

Tymianek działa rozkurczowo, przeciwbakteryjnie, przeciwgrzybiczo, co może pomóc z problemami żołądkowymi oraz dolegliwościami ze strony wątroby i jelit. Pomocniczo przy zaburzeniach żołądkowo-jelitowych można pić napar z tymianku – gałązkę tymianku lub łyżeczkę suszonego tymianku zalewa się wrzącą wodą, zwykle 200-250 ml, i zaparza się przez około 10-15 minut. W trakcie zaparzania naczynie powinno być przykryte, aby olejek eteryczny się nie ulatniał.

Tymianek działa antyseptycznie i przeciwzapalnie

Wyciąg z tymianku oraz tymol występuje w wielu preparatach stomatologicznych. Zabija bakterie, orzeźwiająco pachnie i leczy mikrouszkodzenia w jamie ustnej. Występuje w postaci płynów oraz żelów do stosowania w jamie ustnej. Najczęściej zawierają one również inne wyciągi roślinne (m.in. z koszyczka rumianku, kory dębu, liścia szałwii, ziela arniki czy ziela mięty pieprzowej), alantoinę (o działaniu łagodzącym) lub benzokainę (substancję miejscowo znieczulającą). Używane są miejscowo na błony śluzowe jamy ustnej jako tradycyjne środki wspomagające w leczeniu chorób przyzębia oraz stanach zapalnych jamy ustnej (np. odleżyny po protezach zębowych, afty, stany zapalne jamy ustnej i dziąseł).

>> Płyny do płukania jamy ustnej

Formy stosowania tymianku – jak bezpiecznie wykorzystać jego działanie?

Pastylki do ssania z tymiankiem

Najczęściej zawierają również inne składniki pochodzenia naturalnego, takie jak wyciąg z podbiału czy porostu islandzkiego. Mają działanie powlekające, ponieważ tworzą warstwę ochronną na powierzchni błony śluzowej gardła, co łagodzi podrażnienia i powstrzymuje odruch kaszlu. Stosuje się je zwykle kilka razy dziennie. Pół godziny po zastosowaniu preparatu nie należy nic pić ani jeść. W tej grupie znajdziemy zarówno produkty dla dzieci (zwykle od 4. lub 6. roku życia), jak i dla dorosłych. Przed zastosowaniem należy sprawdzić zalecenia dotyczące wieku w ulotce lub na opakowaniu.

Syrop tymiankowy złożony

Produkt leczniczy, który składa się z wyciągu tymiankowego, tymolu oraz syropu prostego (sacharoza i woda oczyszczona). Ma działanie wykrztuśne i stosowany jest tradycyjnie w kaszlu towarzyszącym nieżytom górnych dróg oddechowych. U dorosłych i młodzieży powyżej 12 lat syrop zwykle stosuje się 3 razy na dobę po 2 łyżeczki (10 ml), a u dzieci od 6 do 12 lat 3 razy na dobę po 1 łyżeczce (5 ml). Przed użyciem należy sprawdzić dawkowanie w ulotce. W trakcie używania tego leku należy przyjmować dużą ilość płynów, aby umożliwić wywołanie prawidłowego odruchu wykrztuśnego i nie powodować podrażnienia układu oddechowego.

>> Syrop z tymianku – przepis, czy nadaje się dla dzieci?

Olejek eteryczny tymiankowy

Wyłącznie do stosowania zewnętrznego i po rozcieńczeniu (nie można nakładać go bezpośrednio na skórę). Ma działanie antyseptyczne i wspomagające przy infekcjach górnych dróg oddechowych oraz objawach przeziębienia, takich jak kaszel i katar.

• Inhalacje parowe z olejku tymiankowego wykonuje się po dodaniu 2-3 kropli olejku do naczynia z gorącą wodą. Następnie należy przykryć głowę ręcznikiem i inhalować się przez 10-15 minut (temperatura wody nie powinna być zbyt wysoka, aby nie doszło do poparzenia).
• Do masażu używa się 2–3 kropli olejku tymiankowego zmieszanego z łyżką stołową oleju bazowego (z pestek winogron, ze słodkich migdałów, jojoba).
• Do kąpieli aromaterapeutycznej stosuje się kilka kropli olejku rozcieńczone w łyżce stołowej oleju bazowego (np. z pestek winogron). Taką mieszaninę dodaje się do wanny wypełnionej ciepłą wodą.
• Do aromatyzowania pomieszczeń używa się 3–4 kropli olejku tymiankowego w dyfuzorze ultradźwiękowym lub 4–5 kropli w kominku zapachowym po rozcieńczeniu z wodą.

Ziele tymianku

Tradycyjny produkt leczniczy roślinny stosowany w kaszlu występującym w przebiegu przeziębienia jako środek wykrztuśny. Można go stosować od 12. roku życia. ½ - 1 płaską łyżkę stołową (1-2g) ziela należy zalać 1 szklanką (200 ml) wrzącej wody, zaparzać pod przykryciem 15 minut, a następnie przecedzić. Zaleca się pić po szklance naparu 3-4 razy dziennie.

Spray do stosowania w jamie ustnej

Zawiera mieszaninę wyciągu płynnego z ziela tymianku i nalewki z ziela szałwii. Jest tradycyjnie stosowany w stanach zapalnych jamy ustnej i gardła. Występuje w formie sprayu i można go używać od 12. roku życia (2-krotne rozpylenie w jamie ustnej 3 razy na dobę).

Koncentrat do sporządzania roztworu doustnego

Zawiera etanolowo-wodny wyciąg z ziela tymianku, porostu islandzkiego, ziela hyzopu i korzenia mydlnicy. Jest tradycyjnym lekiem roślinnym ułatwiającym odkrztuszanie zalegającej wydzieliny w przebiegu przeziębienia. Używany jest w stanach zapalnych górnych dróg oddechowych i utrudnionym odkrztuszaniu z zalegającą wydzieliną. Dorośli i młodzież powyżej 12. roku życia mogą 3 razy na dobę pić po 1 łyżeczce leku (ok. 5 ml) rozcieńczonego w ½ szklanki (ok. 125 ml) wody.

Żele i płyny z tymiankiem do stosowania w jamie ustnej

Produkty lecznicze złożone, które oprócz wyciągu z tymianku zawierają też inne wyciągi roślinne (m.in. z koszyczka rumianku, kory dębu, liścia szałwii, ziela arniki czy ziela mięty pieprzowej), alantoinę (o działaniu łagodzącym) lub benzokainę (substancję miejscowo znieczulającą). Używa się je miejscowo na błony śluzowe jamy ustnej jako tradycyjne środki wspomagające w leczeniu chorób przyzębia oraz stanach zapalnych jamy ustnej (np. odleżyny po protezach zębowych, afty, stany zapalne jamy ustnej i dziąseł).

>> Produkty z tymiankiem

Działania niepożądane preparatów z tymiankiem

Po doustnym zastosowaniu produktów zawierających wyciąg z ziela tymianku mogą wystąpić reakcje nadwrażliwości oraz łagodne dolegliwości ze strony przewodu pokarmowego. Rzadko mogą pojawić się objawy podrażnienia żołądka (nudności, wymioty). Z kolei preparaty stosowane miejscowo mogą wywołać reakcję uczuleniową. U osób nadwrażliwych zastosowanie olejku tymiankowego może skutkować podrażnieniem skóry lub reakcją alergiczną. Nie wolno używać nierozcieńczonego olejku tymiankowego na skórę z powodu dużego ryzyka podrażnienia skóry oraz poparzenia chemicznego. Ponadto olejek eteryczny tymiankowy służy tylko do stosowania zewnętrznego, a jego spożycie doustne może skutkować ogólnoustrojowym zatruciem z objawami takimi jak bóle brzucha, wymioty, pobudzenie, splątanie, drgawki, śpiączka, niedociśnienie i zaburzenia pracy serca.

Przeciwwskazania do stosowania preparatów z tymiankiem

• Ze względu na brak wystarczających badań dotyczących bezpieczeństwa stosowania i potencjalną toksyczność preparatów z tymiankiem nie zaleca się stosować w ciąży i podczas karmienia piersią.
• Produktów z tymiankiem nie można używać, jeśli w przeszłości wystąpiły reakcje uczuleniowe na tymianek lub inne rośliny z rodziny jasnotowatych (Lamiaceae/Labiatae) lub którykolwiek ze składników preparatu.
• Niektóre produkty zawierają alkohol (etanolowy wyciąg z tymianku i innych ziół) i nie należy ich stosować u osób z chorobą alkoholową, chorobami wątroby lub padaczką.

Kosmetyki z tymiankem

Antyseptyczne, przeciwzapalne i oczyszczające właściwości tymianku znajdują również zastosowanie w pielęgnacji skóry, w tym skóry głowy.

• Stosowanie tymianku poleca się wszystkim, którzy chcą mieć piękne, puszyste włosy. Płukanki z tymianku odświeżają skórę głowy i niwelują problem przetłuszczających się włosów. Mogą też wspomóc leczenie łupieżu. Inną metodą radzenia sobie z tymi problemami jest dodanie 1-2 kropli olejku tymiankowego do porcji szamponu i umycie głowy. Po spienieniu szamponu należy odczekać 2-3 minut a następnie dokładnie spłukać.
• Antybakteryjne i przeciwzapalne właściwości tymianku są pomocne w leczeniu trądziku i innych chorób skórnych. Aby oczyścić skórę naparem z tymianku, wystarczy zaparzyć zioło (np. w kubku od herbaty, w ilości: 1 łyżeczka tymianku na kubek wrzącej wody) i przykryć je na kilka minut. Gdy napar przestygnie, przemyć nim czystą skórę.
• Ponadto w kosmetyce tymianek jest częstym składnikiem maści i kremów, szczególnie do skóry wrażliwej.
• Używa się go do produkcji naturalnych past do zębów, często wraz z aloesem i anyżem.
• Jest też składnikiem mieszanek ziołowych do kąpieli oraz mydeł.

Tymianek w diecie

Nie zapominajmy, że ziele tymianku, zarówno świeże, jak i suszone, to często stosowana w kuchni aromatyczna przyprawa. Wchodzi w skład mieszkanek ziołowych, takich jak np. zioła prowansalskie. Tymianku używa się do dziczyzny, drobiu, pieczeni, grzybów, warzyw korzeniowych, a także zup, gulaszów czy marynat. Ułatwia trawienie, zwłaszcza tłustych, mięsnych potraw, przyspiesza metabolizm i zapobiega dolegliwościom żołądkowym. Tymianek wzmaga też wydzielanie soku żołądkowego i działa rozkurczająco na mięśnie gładkie przewodu pokarmowego.

>> Wzdęcia - leki na wzdęcia, herbatki, kapsułki na wzdęcia