Alergia pokarmowa a nietolerancja pokarmowa – różnice, objawy i diagnostyka

Alergia pokarmowa i nietolerancja pokarmowa to odrębne jednostki chorobowe. Mogą mieć zbliżone objawy, różnią się mechanizmem powstawania. W przypadku alergii kluczową rolę odgrywa układ odpornościowy, natomiast nietolerancja nie ma podłoża immunologicznego.

Alergia pokarmowa – definicja, mechanizm i objawy

Alergia pokarmowa uwarunkowana jest nieprawidłową reakcją układu immunologicznego, który odpowiada za odporność organizmu. W przypadku alergii pokarmowej organizm reaguje na białka pokarmowe podobnie jak na wirusy i bakterie – błędnie rozpoznaje je jako zagrożenie dla zdrowia i uruchamia mechanizmy obronne, w tym produkcję przeciwciał – immunoglobulin IgE. To właśnie z aktywności IgE wynika najczęstsza w alergii pokarmowej natychmiastowa reakcja alergiczna. Istnieją również inne, opóźnione reakcje alergiczne, które nie są zależne od IgE, lecz mają inny mechanizm immunologiczny (np. komórkowy związany z aktywacją limfocytów T). 
Alergia pokarmowa może dawać objawy skórne (pokrzywka, wysypka), ze strony układu pokarmowego (wymioty, biegunka, bóle brzucha), oddechowe (katar, kaszel, duszności, obrzęk jamy ustnej), a w ciężkich przypadkach może prowadzić do anafilaksji.

Alergia pokarmowa – natychmiastowa i opóźniona

Alergia natychmiastowa

Reakcja organizmu następuje bardzo szybko – objawy możemy zauważyć już kilkanaście sekund od spożycia produktu. To ten rodzaj alergii najczęściej utożsamiamy z pojęciem „alergia pokarmowa”. Najczęściej zaraz po jedzeniu występuje: 

• rumień,
• pokrzywka,
• obrzęk,
• wysypka,
• duszności.

Także z alergią natychmiastową wiąże się występowanie wstrząsu anafilaktycznego, który może prowadzić do śmierci.
Ten typ alergii często jest uwarunkowany genetycznie, ale może mieć charakter trwały lub przejściowy – zdarza się, że produkt, na który organizm reagował alergicznie, przestaje wywoływać objawy. Duże znaczenie w rozwoju natychmiastowej alergii mają też czynniki środowiskowe jak dieta czy zanieczyszczenia produktów pestycydami.

Alergia opóźniona

Alergia opóźniona jest trudniejsza do rozpoznania i częściej bywa mylona z nietolerancją pokarmową. Pierwsze objawy pojawiają się bowiem od kilku do nawet 72 godzin od chwili spożycia i mogą być niespecyficzne. Zaliczamy do nich:

• dolegliwości ze strony układu pokarmowego – wzdęcia, bóle brzucha, biegunki,
• zmiany skórne – zaczerwienienie i obrzęk, wysypka, atopowe zapalenie skóry
• objawy ogólnoustrojowe – zmęczenie, bóle głowy, bóle mięśni i stawów.

Z uwagi na późne pojawienie się objawów samodzielne rozpoznanie produktów wywołujących alergię jest trudne i często wymaga przeprowadzenia testów.
Ten rodzaj alergii jest nabyty – oznacza to, że właściwy tryb życia i odpowiednie odżywianie mogą mu skutecznie przeciwdziałać.

Alergia pokarmowa – testy

Niepożądane reakcje organizmu mogą się pojawić w odpowiedzi na pokarmy, które nigdy nas nie uczulały, np. pszenny chleb lub ulubiony żółty ser. Dlatego w przypadku wystąpienia jakichkolwiek dolegliwości zawsze warto wziąć pod lupę jadłospis z ostatnich dni.

Zgodnie z wytycznymi Polskiego Towarzystwa Alergologicznego i Europejskiej Akademii Alergologii i Immunologii Klinicznej diagnoza alergii pokarmowych powinna przebiegać etapowo:

1. wywiad lekarski – lekarz analizuje zgłaszane przez pacjenta objawy, nasilenie, czas, po którym wystąpiły, oraz występowanie alergii w rodzinie. Na tej podstawie pacjent kierowany jest na dalsze badania;
2. testy alergiczne – to podstawowe testy przy podejrzeniu alergii pokarmowej; najczęściej wykonywane są punktowe testy skórne lub oznaczenie przeciwciał IgE w krwi;
3. testy prowokacyjne – polegają na podawaniu alergenu w stopniowo zwiększanych dawkach i obserwowaniu reakcji organizmu przez personel medyczny w warunkach szpitalnych. Stosowane są, kiedy wyniki testów alergicznych nie dają jednoznacznej odpowiedzi.

Alergia pokarmowa u dzieci i niemowląt

Alergia pokarmowa u dzieci i alergia pokarmowa u niemowląt występują stosunkowo często, ponieważ układy pokarmowy i immunologiczny dzieci do 3. roku życia nie są jeszcze w pełni dojrzałe.
Najczęściej występują objawy skórne – wysypki, atopowe zapalenie skóry – oraz dolegliwości ze strony układu pokarmowego: wzdęcia, kolki, bóle brzucha, zaparcia czy wymioty.
Najbardziej rozpowszechnionym alergenem pokarmowym wśród niemowląt i dzieci jest mleko krowie – alergia na białka mleka krowiego nazywana jest skazą białkową. Do innych składników pokarmowych często uczulających dzieci należą:

• jajka
• ryby i owoce morza (skorupiaki, mięczaki)
• soja
• niektóre zboża – pszenica
• orzechy i orzechy arachidowe
• owoce i warzywa, np. truskawki, cytrusy, pomidory, seler, marchew

W przypadku rozszerzania diety dziecka najlepiej wprowadzać nowe produkty stopniowo i obserwować reakcję organizmu. Przy wystąpieniu objawów alergii konieczna jest dieta eliminacyjna oraz diagnoza i leczenie pod kontrolą lekarza.

Nietolerancja pokarmowa – rodzaje i objawy

Nietolerancje pokarmowe można podzielić na trzy rodzaje.

• Najpowszechniejsze są nietolerancje enzymatyczne wynikające z braku odpowiednich enzymów potrzebnych do rozkładu składników pokarmu. I tak w przypadku nietolerancji mleka krowiego winny jest niedobór laktazy – enzymu rozkładającego cukier mleczny (laktozę), a w nietolerancji fruktozy – aldolazy B, czyli enzymu rozkładającego fruktozo-1-fosforan.
• Nietolerancję farmakologiczną natomiast może wywołać m.in. fenyloetyloamina zawarta w czekoladzie czy tyramina znajdująca się w kakao, serach dojrzewających czy drożdżach piwnych.
• O nietolerancji idiopatycznej mówimy, gdy przyczyny jej powstania są nieznane.

Nietolerancja pokarmowa objawy daje głównie ze strony przewodu pokarmowego, np.:

• wzdęcia,
• bóle brzucha,
• biegunki,
• nudności,
• gazy,

i zwykle wiąże się z określonym składnikiem diety.

Diagnostyka nietolerancji pokarmowych

Podstawą diagnostyki jest tu dieta eliminacyjna, polegająca na wykluczeniu określonego składnika z diety i obserwacji reakcji organizmu. W zależności od podejrzeń stosuje się dodatkowe badania, np. wodorowy test oddechowy przy podejrzeniu nietolerancji laktozy lub testy IgG-zależne w wybranych sytuacjach.

Nietolerancja laktozy

Nietolerancja laktozy należy do nietolerancji enzymatycznych i wynika z niedoboru enzymu laktazy w jelicie cienkim. Laktaza odpowiada za rozkład laktozy, czyli cukru mlecznego, do glukozy i galaktozy, które są wchłaniane do krwioobiegu. Przy niedoborze laktazy niestrawiona laktoza trafia do jelita grubego, gdzie ulega fermentacji bakteryjnej, co daje charakterystyczne objawy:

• wzdęcia,
• gazy,
• ból brzucha
• i biegunka.

Pojawiają się one zwykle do kilku godzin po spożyciu pokarmów bogatych w laktozę, takich jak mleko, sery, jogurty, słodycze czy lody.
Rozpoznanie nietolerancji laktozy opiera się głównie na ocenie objawów oraz testach diagnostycznych, z których najczęściej wykonywany jest wodorowy test oddechowy. W praktyce często stosuje się również dietę eliminacyjną, polegającą na czasowym wykluczeniu laktozy i obserwacji reakcji organizmu.
Leczenie polega głównie na modyfikacji diety. Można wspomagać się suplementami zawierającymi laktazę, które przyjmuje się przed posiłkami.

Nietolerancja glutenu i nadwrażliwość na gluten

Nietolerancja glutenu to często ogólne określenie reakcji organizmu na gluten – białko występujące w zbożach, głównie pszenicy, jęczmieniu i życie. W zależności od mechanizmu nietolerancji glutenu można tu wyróżnić reakcje takie jak:

• celiakia – choroba autoimmunologiczna o podłożu genetycznym, w której spożywanie glutenu powoduje niszczenie kosmków jelitowych w jelicie cienkim. Prowadzi to do zaburzenia wchłaniania składników odżywczych i objawów ze strony przewodu pokarmowego jak biegunki, ból brzucha, wzdęcia, oraz ogólnoustrojowych – przewlekłe zmęczenie, anemia;
• nieceliakalna nadwrażliwość na gluten – jej mechanizm nie jest do końca poznany; wiadomo, że nie dochodzi do reakcja autoimmunologicznej i kosmki jelitowe nie są niszczone, ale występują ból brzucha, wzdęcia i biegunki;
• alergia na gluten – reakcja układu odpornościowego związana z produkcją przeciwciał IgE, która może powodować objawy skórne, oddechowe, a w ciężkich przypadkach nawet reakcję anafilaktyczną.

Diagnostyka nietolerancji glutenu zależy od podejrzewanego rodzaju zaburzenia.

• W przypadku celiakii lekarz zleca zwykle badania serologiczne z krwi oraz biopsję jelita cienkiego.
• W nadwrażliwości nieceliakalnej wyklucza się inne choroby i obserwuje reakcje organizmu na dietę.
• W alergii na pszenicę wykorzystuje się testy alergiczne. Podstawą leczenia jest dieta eliminująca produkty zawierające w składzie gluten. 

Alergia pokarmowa a nietolerancja pokarmowa – najważniejsze różnice