Ból – zgodnie z definicją Międzynarodowego Towarzystwa Badania Bólu – jest nieprzyjemnym, subiektywnym doznaniem czuciowym i emocjonalnym powiązanym z rzeczywistym lub potencjalnym uszkodzeniem tkanek. Ból to złożone zjawisko fizjologiczne i wyzwanie dla lekarzy.
Czym jest ból? Klasyfikacja, pomiar i odczuwanie bólu
Ból (w szczególności ostry) pełni w organizmie funkcję ostrzegawczą – informuje o zagrożeniu chorobą lub jest jej objawem. To najczęściej występujący objaw w medycynie – szacuje się, że podczas 80 proc. wszystkich wizyt lekarskich rozpoznawana jest jakaś forma bólu. Z kolei ból przewlekły, którego przyczynę ciężko znaleźć, to często jedyny objaw zaburzeń psychologicznych, choć ciągle niedostatecznie z nimi kojarzony.
Ból bywa określany mianem piątego parametru życiowego. Jego pomiar, podobnie jak pomiar ciśnienia tętniczego, temperatury ciała, tętna i częstotliwości oddechów stanowi ważną informacją o stanie zdrowia pacjenta.
>> Czym jest ból? Klasyfikacja, pomiar i odczuwanie bólu
Klasyfikacja bólu
Podział bólu najczęściej wynika z mechanizmów jego powstania oraz długości trwania. Stąd wyróżnia się:
- ból receptorowy,
- ból neuropatyczny,
- ból psychogenny,
- ból ostry,
- ból przewlekły.
Najczęstszy rodzaj bólu to tzw. ból receptorowy, którego nazwa nawiązuje do sposobu powstawania bodźca bólowego. Wynika on z podrażnienie receptorów bólowych, czyli nocyceptorów przez czynnik fizyczny lub chemiczny. Nocyceptory są wyspecjalizowanymi komórkami układu nerwowego – obwodowymi neuronami czuciowymi, które odbierają sygnał o zagrożeniu i przewodzą go do rdzenia kręgowego, skąd informacja bólowa jest przekazywana do wyższych pięter ośrodkowego układu nerwowego (przede wszystkim do wzgórza, mostu oraz podwzgórza). W tych miejscach dochodzi do percepcji (uświadomienia) rodzaju, miejsca oraz siły bólu. Na poszczególnych piętrach opisanego szlaku przewodzenia „informacja bólowa” jest modulowana – wzmacniana lub częściej osłabiana.
>> Plastry przeciwbólowe, rozgrzewające i chłodzące - skład i zastosowanie
Ból neuropatyczny, nie-receptorowy pojawia się wówczas, gdy dojdzie do uszkodzenia szlaków przewodzenia bólu w układzie nerwowym. Ból neuropatyczny jest zazwyczaj rozlany, tępy, często towarzyszy mu uczucie drętwienia, mrowienia lub pieczenia. Typowym jego przykładem są dolegliwości bólowe po półpaścu oraz związane z uszkodzeniem nerwów obwodowych przez zbyt wysokie poziomy cukru we krwi (neuropatia cukrzycowa).
Ból psychogenny powstaje w strukturach ośrodkowego układu nerwowego i nie jest powiązany z żadną chorobą, jego przyczyną najczęściej jest przewlekły stres. Ból psychogenny może mieć charakter ostry (pojawia się nagle i szybko znika) i uogólniony (ból utrzymujący się z rożnym nasileniem przez dłuższy czas).
Innym kryterium dla klasyfikacji bólu jest czas jego utrzymywania się. Kiedy dolegliwości bólowe trwają do 3 miesięcy, wówczas mówimy o bólu ostrym. Ból ostry związany jest z wyraźną przyczyną – uszkodzeniem tkanki lub czynnikiem chorobowym, które stanowią istotne zagrożenie dla organizmu. Jest on zatem pozytywnym sygnałem informującym o niebezpieczeństwie. Kiedy dolegliwości bólowe utrzymują się dłużej niż 3 miesiące, mamy do czynienia z bólem przewlekłym.
>> Ból gardła: rodzaje stanów zapalnych, objawy, leczenie. Domowe sposoby na ból gardła
Od bólu przewlekłego do depresji?
Ból przewlekły bywa uznawany za chorobę samą w sobie, ponieważ prowadzi do obniżenia jakości życia oraz zaburzeń fizjologicznych, psychologicznych i społecznych. U chorych z bólem przewlekłym zamiast pobudzenia psychicznego i niepokoju pojawia się obniżenie nastroju i depresja, które mogą przejawiać się drażliwością, zdenerwowaniem, problemami ze snem, brakiem apetytu, zmniejszeniem libido, a nawet obniżeniem progu bólu.
Większość chorych nie jest w stanie pracować zawodowo, zmniejszają się ich dochody i obniża standard życia. Kolejne problemy to obniżenie aktywności fizycznej i nadużywanie leków przeciwbólowych. Ból przewlekły wymaga wielokierunkowego postępowania.
Jak zmierzyć natężenie bólu?
Ból jest doznaniem bardzo subiektywnym, zgodnie z definicją bólem jest wszystko to, co możemy tak określić. Ocena nasilenia i charakteru dolegliwości bólowych także pozostaje kwestią subiektywną i stanowi dość duże wyzwanie dla lekarzy. Jednocześnie pomiar bólu ma kluczowe znaczenie dla jego leczeniu – pozwala na wybór odpowiednio silnego leku oraz umożliwia monitorowanie skuteczności prowadzonej terapii.
Dla oceny bólu wykorzystuje się specjalne kwestionariusze lub skale – najczęściej wykorzystuje się skalę wzrokowo-analogową (VAS – Visual AnalogueScale) lub skalę numeryczną (NRS – NumericRating Scale). Skala VAS ma charakter graficzny – należy zaznaczyć pionową kreską natężenie bólu na odcinku długości 100 mm. Długość odcinka mierzona od strony lewej („0” – brak bólu) informuje o sile dolegliwości bólowych. Skrajna prawa wartość („100” – ból nie do zniesienia) określa przy tym maksymalne nasilenie bólu, jakie możemy sobie w ogóle wyobrazić. Skala NRS opiera się na podobnej zasadzie – natężenie bólu określamy liczbą całkowitą od „0” (brak bólu) do „10” (ból nie do zniesienia).
Jeśli zwracamy się do lekarza z problemem bólu, w wywiadzie będzie próbował on ustalić:
- miejsce występowania i ewentualne promieniowanie bólu,
- czas trwania oraz rozkład w czasie (stały, napadowy, nawracający),
- czynniki, które wywołują, nasilają lub zmniejszają dolegliwości,
- charakter bólu (tępy, ostry, piekący, kłujący itd.),
- nasilenie bólu,
- inne objawy towarzyszące bólowi,
- wpływ bólu na codzienną aktywność i sen pacjenta.
>> Diklofenak zwiększa ryzyko zawału serca. Sprawdź, czy masz ten lek!
Co wpływa na odczuwanie bólu?
Percepcja bólu odbywa się na najwyższym poziomie ośrodkowego układu nerwowego (kora mózgowa), a proces ten może być modulowany przez różne czynniki. Do najistotniejszych zalicza się:
- koncentrację (skupienie uwagi na jakiejś absorbującej czynności blokuje uświadomienie bodźca bólowego),
- przekonania (wyolbrzymianie i uczucie bezradności zwykle nasilają dolegliwości bólowe),
- emocje (pozytywne emocje np. w czasie słuchania dobrej muzyki, przebywania w miłym towarzystwie, powodują, że ból jest mniej dokuczliwy).
Odwrotny jest wpływ emocji negatywnych (lęk, niepokój, strach, gniew), które obniżają próg odczuwania bólu.
>> Dna moczanowa (artretyzm, podagra) - przyczyny, objawy, leczenie
