Szczepienia na krztusiec – kiedy są obowiązkowe, w jakim wieku się je podaje? Czy dorośli powinni się doszczepiać na krztusiec?

Krztusiec – co to za choroba

Krztusiec (znany też jako koklusz) jest ostrą, wysoce zakaźną chorobą bakteryjną dróg oddechowych, wywoływaną przez Bordetella pertussis. Do zakażenia dochodzi drogą kropelkową – podczas kaszlu, kichania lub bliskiego kontaktu z osobą chorą. Zakaźność w początkowym okresie choroby jest bardzo wysoka. Bakteria kolonizuje nabłonek dróg oddechowych i produkuje toksyny, które uszkadzają rzęski odpowiedzialne za oczyszczanie oskrzeli, nasilają stan zapalny i wywołują charakterystyczne, męczące napady kaszlu. 
U niemowląt i małych dzieci przebieg krztuśca jest najcięższy, ale coraz częściej chorują także nastolatki i dorośli. U nich objawy bywają mniej typowe, przez co rozpoznanie bywa opóźnione, a choroba przenosi się na kolejne osoby. Właśnie ci starsi pacjenci często stanowią źródło infekcji dla najmłodszych, którzy nie zdążyli jeszcze uzyskać pełnej ochrony poszczepiennej.

Dlaczego krztusiec wciąż stanowi zagrożenie?

Wprowadzenie powszechnych szczepień w latach 60. XX wieku znacząco zmniejszyło liczbę zachorowań i zgonów z powodu krztuśca, jednak od lat 90. obserwuje się ponowny wzrost przypadków zakażeń w wielu krajach. Wynika to m.in. z wygasania odporności po szczepieniu i po przechorowaniu oraz z faktu, że bez dawek przypominających ochrona nie utrzymuje się przez całe życie.

Kalendarz szczepień na krztusiec – harmonogram dawek u dzieci i dorosłych

W Polsce szczepienia przeciw krztuścowi należą do szczepień obowiązkowych i są stałym elementem Programu Szczepień Ochronnych. Obowiązek szczepień dotyczy dzieci i młodzieży i ma na celu utrzymanie wysokiego poziomu odporności populacyjnej, szczególnie w grupach najbardziej narażonych na ciężki przebieg choroby. 
Każde dziecko w Polsce otrzymuje szczepienia przeciw krztuścowi w ramach kalendarza szczepień – bezpłatnie i w ściśle określonych terminach.

Szczepionka na krztusiec – rodzaje dostępnych preparatów w Polsce

Szczepionka nie występuje jako osobny preparat, lecz zawsze w postaci szczepionek skojarzonych, które jednocześnie chronią przed innymi groźnymi chorobami zakaźnymi, takimi jak błonica i tężec, a w innych wariantach również przed poliomyelitis, zakażeniami Haemophilus influenzae typu b czy wirusowym zapaleniem wątroby typu B. Obecnie dostępne są następujące szczepionki dla dzieci:

1. Preparaty zawierające pełnokomórkowy składnik krztuśca, czyli całe, zabite komórki pałeczek krztuśca (szczepionka DTwP przeciw błonicy, tężcowi, krztuścowi).

2. Preparaty zawierające bezkomórkowy składnik krztuśca, czyli wyodrębnione elementy bakterii (antygeny):

• szczepionka 3 w 1 (DTaP przeciw błonicy, tężcowi i krztuścowi)
• szczepionka 4 w 1 (DTaP-IPV przeciw błonicy, tężcowi, krztuścowi, poliomyelitis)
• szczepionka 5 w 1 (DTaP-IPV+Hib przeciw błonicy, tężcowi, krztuścowi, poliomyelitis, Haemophilus influenzae typu b),
• szczepionka 6 w 1 (DTaP+IPV+Hib+wzwB przeciw błonicy, tężcowi, krztuścowi, poliomyelitis, Haemophilus influenzae typu b, wirusowemu zapaleniu wątroby typu B)

Szczepionki na krztusiec dla młodzieży i dorosłych

Szczepionka Tdap, przeciw błonicy, tężcowi i krztuścowi z obniżoną zawartością antygenów błonicy i krztuśca oraz z bezkomórkowym składnikiem krztuścowym.

Kiedy się szczepi na krztusiec – kalendarz szczepień u dzieci i dawki przypominające u dorosłych

Terminy szczepień przeciw krztuścowi w Polsce są jasno określone w ramach Programu Szczepień Ochronnych. Celem schematu jest jak najszybsze zabezpieczenie niemowląt jako najbardziej narażonych na ciężki przebieg choroby, a następnie podtrzymywanie odporności w kolejnych latach życia.

U najmłodszych stosuje się:

• serię dawek podstawowych przeciw błonicy, tężcowi i krztuścowi: 2, 3-4, 5-6 i 16-18 miesiącu życia,
• bezpłatną dawkę przypominającą (DTaP) w 6 roku życia,
• bezpłatną dawkę przypominającą  Tdap w 14 roku życia.  

Ten schemat pozwala stopniowo budować i utrwalać odporność w okresach największego ryzyka zachorowania i powikłań. Szczepienia obowiązkowe są wykonywane bezpłatnie. W praktyce stosuje się zarówno szczepionki pełnokomórkowe DTwP, jak i bezkomórkowe DTaP/Tdap, przy czym preparaty bezkomórkowe są często dostępne w szczepionkach skojarzonych (np. 5 w 1, 6 w 1) i mogą wymagać dopłaty.

Szczepienie na krztusiec u dorosłych – kiedy warto się doszczepiać?

Po zakończeniu obowiązkowych szczepień w wieku nastoletnim ochrona nie utrzymuje się przez całe życie. U większości osób odporność stopniowo wygasa w ciągu kilku lub kilkunastu lat. U osób dorosłych szczepienia przeciw krztuścowi nie są już obowiązkowe, lecz zalecane – i odpłatne.

• W 19. roku życia warto podać dawkę przypominającą Tdap (zamiast bezpłatnej Td).
• U osób dorosłych zaleca się podawanie dawki przypominającej co 10 lat.
• Kobietom ciężarnym przysługuje bezpłatna dawka przypominająca szczepionką Tdap między 27 do 36 tygodniem ciąży, a czasami również po 20 tygodniu ciąży.

Szczepienia na krztusiec w Polsce mają dwa cele: obowiązkową ochronę dzieci w ramach kalendarza szczepień oraz stopniowe budowanie świadomości konieczności doszczepiania dorosłych, zwłaszcza tych, którzy mają kontakt z dziećmi (personel medyczny, nauczyciele, opiekunowie). 

Przeciwwskazania do szczepionki na krztusiec

Szczepienia przeciw krztuścowi są uznawane za bezpieczne i dobrze tolerowane, jednak podobnie, jak w przypadku wszystkich szczepień, istnieją sytuacje, w których ich podanie jest niewskazane lub powinno zostać czasowo odroczone. 

Przeciwwskazania bezwzględne – kiedy szczepienie jest zabronione:

• ciężka reakcja alergiczna (anafilaksja) po wcześniejszej dawce tej samej szczepionki lub na którykolwiek jej składnik,
• ciężka encefalopatia o nieustalonej przyczynie, która wystąpiła w ciągu 7 dni po wcześniejszym szczepieniu zawierającym komponent krztuścowy.

W takich przypadkach kolejnych dawek szczepionki z krztuścem się nie podaje.

Przeciwwskazania czasowe – kiedy szczepienie należy odłożyć:

• ostra choroba przebiegająca z gorączką,
• zaostrzenie chorób przewlekłych (np. astmy, chorób serca, chorób autoimmunologicznych),
• okres intensywnego leczenia immunosupresyjnego lub chemioterapii.

Po ustabilizowaniu stanu zdrowia szczepienie można zwykle bezpiecznie wykonać.

Skutki uboczne szczepionki na krztusiec – co może wystąpić po szczepieniu?

Szczepionki przeciw krztuścowi (zarówno pełnokomórkowe, jak i bezkomórkowe) są od lat stosowane na całym świecie i uznawane za skuteczne oraz bezpieczne. Jak każdy produkt medyczny mogą jednak powodować działania niepożądane. Zdecydowana większość z nich ma charakter łagodny, krótkotrwały i ustępuje samoistnie w ciągu kilku dni.

Najczęstsze, łagodne skutki uboczne:

• ból, zaczerwienienie i obrzęk w miejscu wstrzyknięcia,
• stan podgorączkowy lub umiarkowaną gorączkę,
• osłabienie, senność, rozdrażnienie,
• przejściowy spadek apetytu u małych dzieci.

Po dawkach przypominających u starszych dzieci może pojawić się krótkotrwały obrzęk całej kończyny, w którą podano szczepionkę.

Znacznie rzadziej mogą wystąpić:

• wysoka gorączka (powyżej 39°C),
• wymioty,
• nasilony, długotrwały płacz niemowlęcia,
• drgawki gorączkowe,
• reakcje alergiczne, takie jak pokrzywka czy wysypka.

Do wyjątkowo rzadkich zdarzeń należą:

• ciężkie reakcje anafilaktyczne,
• poważne zaburzenia neurologiczne o niejasnym związku przyczynowym ze szczepieniem.

Ich częstość jest wielokrotnie niższa niż ryzyko ciężkiego przebiegu krztuśca, zwłaszcza u niemowląt.

DTwP czy DTaP – czym różnią się szczepionki na krztusiec?

Preparaty pełnokomórkowe (DTwP), zawierające całe inaktywowane bakterie, częściej wywołują gorączkę, przejściową drażliwość, płacz lub brak apetytu i silniejsze odczyny miejscowe. Szczepionki bezkomórkowe (DTaP, Tdap) są zwykle lepiej tolerowane i wiążą się z mniejszym ryzykiem działań niepożądanych. Wybór preparatu warto omówić z lekarzem, uwzględniając wiek dziecka, przebieg wcześniejszych szczepień i ewentualne przeciwwskazania. Najważniejsze jest zachowanie terminów dawek przewidzianych w PSO, bo to one decydują o utrzymaniu ochrony.

>> Telewizyta u internisty w Centrach Medycznych Świat Zdrowia