Nieswoiste zapalenia jelit to grupa przewlekłych chorób atakujących dolny odcinek przewodu pokarmowego. Zaliczamy do nich chorobę Leśniowskiego – Crohna i wrzodziejące zapalenie jelita grubego.
Nieswoiste zapalenie jelit (IBD) – objawy, przyczyny, leczenie i dieta
W serwisie Apteline.pl zgodnie z wizją Grupy NEUCA zależy nam na przekazywaniu treści najwyższej jakości – sprawdzonych informacji, eksperckiej wiedzy. Dlatego nasze teksty piszą i weryfikują specjaliści – farmaceuci i lekarze.
Wiedza w pigułce
- Nieswoiste zapalenie jelit (IBD) to przewlekłe choroby zapalne jak choroba Crohna i wrzodziejące zapalenie jelita grubego.
- Choroba przebiega z okresami zaostrzeń i remisji, może powodować powikłania.
- Kluczową rolę w rozwoju IBD odgrywają czynniki genetyczne, immunologiczne, mikrobiota jelitowa i styl życia.
- Diagnostyka opiera się głównie na kolonoskopii, badaniach laboratoryjnych i obrazowych.
- Leczenie obejmuje leki przeciwzapalne, immunosupresyjne, biologiczne oraz wsparcie dietetyczne.
Nieswoiste zapalenie jelit (IBD) – co to jest, klasyfikacja ICD-10
Nieswoiste zapalenie jelit (ang. inflammatory bowel disease, IBD) to grupa przewlekłych chorób zapalnych układu pokarmowego. Charakteryzują się one naprzemiennymi okresami zaostrzeń i remisji, a przebieg może doprowadzić do powikłań w całym organizmie. Problem może dotyczyć od 0,3-0,5% populacji w krajach rozwiniętych, ale zachorowalność stale rośnie, także w Polsce. Do nieswoistych zapaleń jelit zalicza się przede wszystkim:
W międzynarodowej klasyfikacji chorób ICD nieswoiste zapalenia jelit są więc oznaczone kodami K50 (CD) i K51 (UC).
Nieswoiste zapalenie jelit – przyczyny i czynniki ryzyka
Mechanizmy patofizjologiczne nieswoistego zapalenia jelit są złożone i wpływa na nie wiele czynników, np. genetycznych, immunologicznych, mikrobiologicznych czy środowiskowych.
Predyspozycje genetyczne w IBD
U osób predysponowanych genetycznie dochodzi do nieprawidłowej odpowiedzi układu odpornościowego na obecność naturalnie występujących bakterii jelitowych, co z kolei wywołuje przewlekły stan zapalny w obrębie przewodu pokarmowego. Badania genomowe wykazały, że niektóre warianty genów zwiększają ryzyko rozwoju nieswoistego zapalenia jelit. Należą do nich:
- NOD2 (CARD15) – gen odpowiedzialny za rozpoznawanie fragmentów ścian komórkowych bakterii. Jego mutacja zaburza prawidłową odpowiedź odpornościową, co sprzyja utrzymaniu się stanu zapalnego,
- IL23R – gen związany z receptorem interleukiny IL-23, która bierze udział w aktywacji niektórych komórek prozapalnych. Jego mutacja może nasilać reakcję zapalną,
- ATG16L1 – gen odpowiadający za regulację usuwania uszkodzonych komórek i patogenów. Jego zaburzenia mogą sprzyjać nadmiernej reakcji immunologicznej.
Pomimo tego, że mutacje genetycznie mogą zwiększyć ryzyko zachorowania na nieswoiste zapalenie jelit, do wywołania choroby niezbędne są także inne czynniki.
Zaburzenia mikrobioty i bariery jelitowej
U pacjentów z IBD obserwuje się tzw. dysbiozę. Oznacza ona spadek liczby pożytecznych bakterii jelitowych, np. Faecakubacterium prausnitzii, i wzrost tych patogennych, np. Escherichia coli, Clostridium spp. Takie zjawisko zakłóca homeostazę organizmu i może prowadzić do rozwoju chorób, w tym właśnie tych zapalnych w obrębie jelit.
Nieprawidłowa odpowiedź immunologiczna
Przy nieswoistym zapaleniu jelit układ odpornościowy działa w taki sposób, jakby istniało zakażenie (którego w rzeczywistości nie ma). Dochodzi do nadmiernej aktywności komótek Th1 i Th17, zwłaszcza przy chorobie Leśniowskiego – Crohna, nadprodukcji cytokin prozapalnych (np. TNF-α, IL-6, IL-12, IL-23), a także zmniejszonej aktywności regulatorowych komórek T, które w normalnych warunkach blokują nadmierny stan zapalny. W takiej sytuacji zapalenie nie jest chwilową reakcją, ale przechodzi w stan chroniczny i samo się napędza, czego konsekwencją mogą być uszkodzenia śluzówki i inne powikłania w obrębie przewodu pokarmowego.
Czynniki środowiskowe (dieta, stres, palenie)
Do czynników środowiskowych, które mają duży wpływ na rozwój IBD, należą:
- dieta bogata w tłuszcze nasycone, cukry proste i żywność wysoko przetworzoną,
- palenie tytoniu,
- przewlekły stres,
- przewlekłe stosowanie antybiotyków.
Nieswoiste zapalenie jelit – objawy jelitowe i pozajelitowe
Do typowych objawów nieswoistego zapalenia jelit należą:
- przewlekła biegunka (często może jej towarzyszyć krew),
- bóle brzucha szczególnie w prawym dolnym boku,
- utrata masy ciała,
- zmęczenie,
- brak apetytu,
- stan podgorączkowy.
Jeżeli chodzi o objawy pozajelitowe, mogą one obejmować:
- zapalenie stawów,
- zmiany skórne,
- zapalenie spojówek,
- schorzenia wątroby.
Dodatkowo w przypadku dzieci i młodzieży nieswoistemu zapaleniu jelit mogą towarzyszyć zaburzenia wzrostu.
Diagnostyka nieswoistego zapalenia jelit – jakie badania wykonać
Rozpoznanie IBD na podstawie samych objawów może być trudne ze względu na brak specyficzności. W związku z tym diagnostyka opiera się na obrazie klinicznym, badaniach laboratoryjnych i obrazowych, np.
- badaniu poziomu markerów zapalnych: CRP, OB, a także kalprotektyny w kale,
- kolonoskopii z pobraniem wycinków jelita,
- rezonansie magnetycznym jelita cienkiego, USG jamy brzusznej.
Leczenie IBD – dostępne metody terapii
Ze względu na rodzaj, a także różny stopień rozwoju choroby, jej przyczyny czy wiek pacjenta leczenie wymaga indywidualnego podejścia. Celem terapii jest osiągnięcie remisji, zmniejszenie częstości okresów zaostrzenia i poprawy jakości życia pacjenta.
Leki przeciwzapalne: aminosalicylany i ich zastosowanie
W łagodnych postaciach IBD, szczególnie wrzodziejącego zapalenia jelita grubego, stosuje się aminosalicylany, np. mesalazynę. Działa ona miejscowo na błonę śluzową jelita, zmniejszając produkcję cytokin prozapalnych. Lek jest dobrze tolerowany i stosowany zarówno w leczeniu zaostrzeń, jak i w profilaktyce nawrotów.
Kortykosteroidy – kiedy są konieczne?
Jeżeli pacjent cierpi na umiarkowane lub ciężkie zaostrzenie choroby, wówczas stosuje się glikokortykosteroidy (np. prednizon). Ich działanie polega na silnym hamowaniu stanów zapalnych, ale jest krótkoterminowe. Długotrwałe stosowanie tej grupy leków może wiązać się z wieloma działaniami ubocznymi. W związku z tym zaleca się je w celu szybkiego wygaszenia stanu zapalnego, a nie do długotrwałej kuracji.
Leki immunosupresyjne
W przypadku braku remisji po zastosowaniu aminosalicylanów i glikokortykosteroidów wdraża się immunosupresanty, np. azatioprynę, merkaptourynę czy metotreksat. Nie działają one tak szybko, ale pozwalają na długotrwałe kontrolowanie choroby poprzez zmniejszenie liczby nawrotów i konieczności stosowania sterydów.
Leczenie biologiczne (anty-TNF, IL-12/23, JAK)
W leczeniu nieswoistego zapalenia jelit stosuje się niekiedy terapię celowaną, która obejmuje leki biologiczne. Jest to ważne szczególnie dla pacjentów z ciężką lub oporną chorobą. Charakterystyczną cechą tych leków jest ich biotechnologiczne wytwarzanie, dzięki czemu celują one w konkretne elementy układu odpornościowego. Do takich leków należą:
- inhibitory TNF-α (infliximab, adalimumab),
- inhibitory IL-12, Il-23 (ustekinymab),
- inhibitory JAK (tofacinib, upadacytynib).
Probiotyki w nieswoistym zapaleniu jelit – czy działają?
Coraz więcej uwagi poświęca się roli probiotyków w leczeniu IBD. Zwłaszcza dotyczy to wrzodziejącego zapalenia jelita grubego. Nie zastąpią one pełnej kuracji, ale mogą stanowić cenne wsparcie w odbudowie mikrobioty jelitowej, wzmacnianiu bariery nabłonkowej czy hamowaniu odpowiedzi zapalnej.
Do najlepiej przebadanych szczepów probiotycznych we wspomaganiu terapii nieswoistego zapalenia jelit należą:
- Escherichia coli Nissle 1917 – nie należy go mylić z patogennym szczepem E. coli, może być równie skuteczna jak mesalazyna w podtrzymaniu remisji IBD. Działa przeciwzapalnie, wzmacnia barierę jelitową i hamuje kolonizację patogennych bakterii;
- Saccharomyces boulardii – to z kolei drożdżak wspierający florę bakteryjną; zmniejsza produkcję cytokin prozapalnych i poprawia integralność nabłonka jelitowego. Może stanowić uzupełnienie terapii, łagodzić objawy i zmniejszać ryzyko nawrotów.
>> Synbiotyki zawierające probiotyki i prebiotyki na odbudowę flory bakteryjnej
Kiedy potrzebna jest operacja?
Niektóre przypadki IBD mogą wymagać interwencji chirurgicznej. Dotyczy to sytuacji, kiedy np. nie ma odpowiedzi na leczenie zachowawcze, występują przetoki, ropnie czy zwężenia jelit, a także gdy pacjent ma ciężki przebieg wrzodziejącego zapalenia jelita grubego z toksycznym rozdęciem okrężnicy i ryzykiem nowotworu.
Dieta w nieswoistym zapaleniu jelit – co jeść, a czego unikać
Kluczowym wsparciem leczenia IBD jest dieta. Najczęściej zaleca się:
- dietę śródziemnomorską – bogatą w warzywa, oliwę, ryby i błonnik,
- dietę low FODMAP – ograniczającą fermentujące węglowodany (FODMAP), zwłaszcza przy objawach przypominających zespół jelita drażliwego.
Niekiedy należy wprowadzić żywienie enteralne, szczególnie u dzieci z chorobą Leśniowskiego – Crohna. To pełnowartościowe mieszanki podawane doustnie lub przez sondę. Mogą wywołać remisję porównywalną do tej po podaniu sterydów.
Nieswoiste zapalenie jelit u dzieci
Choć większość przypadków IBD diagnozuje się u młodych dorosłych, to około 20-25% przypadków dotyczy dzieci lub nastolatków. Przebieg ich choroby bywa bardziej agresywny i dynamiczny niż u dorosłych. Objawy, diagnostyka i leczenie są podobne do opisanych, ale u dzieci warto dodatkowo skupić się także na wsparciu emocjonalnym. Ogromne znaczenie ma edukacja rodziców i opiekunów, opieka psychologa dziecięcego, a także współpraca z dietetykiem klinicznym.
Nieswoiste zapalenie jelit (IBD) – najczęściej zadawane pytania (FAQ)
Tak, odpowiednia dieta może zmniejszać objawy i wspierać remisję, choć nie zastępuje leczenia farmakologicznego.
Nie, IBD to choroba przewlekła, ale dzięki leczeniu można osiągnąć długotrwałą remisję i kontrolować objawy.
Mogą wspierać terapię, szczególnie we wrzodziejącym zapaleniu jelita grubego, poprawiając mikrobiotę jelitową i zmniejszając stan zapalny.
Kluczowe są kolonoskopia z biopsją, badania krwi (CRP, OB) oraz oznaczenie kalprotektyny w kale.
Najczęściej są to przewlekła biegunka (czasem z krwią), bóle brzucha, utrata masy ciała i zmęczenie.
- Kaplan GG, Windsor JW. The four epidemiological stages in the global evolution of IBD. Nat Rev Gastroenterol Hepatol. 2021;18(1):56–66.
- Neurath MF. Cytokines in inflammatory bowel disease. Nat Rev Immunol. 2019;19(7):409–424.
- Kruis W, Fric P, Fixa B, Štěpán V, Zita J, Kascák M, et al. Maintaining remission of ulcerative colitis with the probiotic Escherichia coli Nissle 1917 is as effective as with mesalazine. Gut. 2004;53(11):1617–1623.
- Feagan BG, Sandborn WJ, Gasink C, Jacobstein D, Lang Y, Friedman JR, et al. Ustekinumab as induction and maintenance therapy for Crohn’s disease. N Engl J Med. 2016;375(20):1946–1960.
- Levine A, Griffiths A, Markowitz J, Wilson DC, Turner D, Russell RK, et al. Pediatric onset Crohn’s disease: phenotype and disease progression. Gut. 2011;60(3):384–389.
