Olejki eteryczne – właściwości i zastosowanie. Kiedy używać olejku lawendowego, a kiedy melisowego?

Czym są naturalne olejki eteryczne?

Olejki eteryczne to lotne związki pozyskiwane z różnych części roślin (korzenia, kłączy, łodygi, liści i kwiatów) w drodze destylacji z parą wodną lub – jak w przypadku olejków cytrusowych – w wyniku tłoczenia. Cechą charakterystyczną olejków eterycznych jest intensywny zapach i wielokierunkowa aktywność biologiczna – to dzięki temu, że jeden olejek może zawierać nawet kilkadziesiąt związków o różnym stężeniu i właściwościach. 

Olejki eteryczne – skład

Pod względem składu chemicznego olejki eteryczne dzieli się na terpenowe i nieterpenowe, jednak większość to olejki terpenowe. Związki terpenowe to te o silnym zapachu, np. limonen, pinen, kariofilen, linalol, cyneol, kamfora czy borneol. Inne składniki olejków eterycznych to np. fenole, ketony, aldehydy, estry, alkohole i węglowodory.

Jak działają olejki eteryczne?

Olejki eteryczne wykazują działanie:

• przeciwzapalne (np. olejek lawendowy, olejek szałwiowy, olejek tymiankowy, olejek z goździków, olejek eukaliptusowy)
• antyseptyczne (np. olejek lawendowy, olejek rozmarynowy, olejek bazyliowy, olejek z mięty pieprzowej)
• przeciwdrobnoustrojowe (np. olejek z melisy, olejek z drzewa cedrowego)
• relaksująco-uspokajające (np. olejek rumiankowy, olejek lawendowy, olejek cedrowy)
• rozgrzewające (np. olejek z drzewa cynamonowca kamforowego)
• antyoksydacyjne (np. olejek lawendowy, olejek geraniowy, olejek melisowy, olejek miętowy, olejek tymiankowy)

Olejki eteryczne w kosmetykach

Dzięki nim kosmetyk zyskuje zapach, właściwości antyoksydacyjne i przeciwdrobnoustrojowe.

• Olejki eteryczne spowalniają lub hamują bowiem niekorzystne zmiany powstające pod wpływem utleniania – spowalnia to starzenie się skóry i rozpad innych składników kosmetyku. 
• Głęboko penetrują naskórek, co ułatwia substancjom aktywnym wnikanie w skórę (ta właściwość niesie też ograniczenia – większość olejków w stanie czystym jest zbyt silna i toksyczna dla skóry. Bez rozcieńczenia mogą być stosowane tylko niektóre, np. olejek różany, lawendowy i olejek z drzewa herbacianego).
• W kosmetykach naturalnych olejki eteryczne bardzo często pełnią funkcję środka konserwującego. Nie są zaliczane do konserwantów, więc produkty mające je w składzie nadal mogą być określane jako te bez konserwantów. 

W kosmetyku olej to nie olejek

Oleje są tłuste – dodawane są do kosmetyków w dużych ilościach, by zmiękczyć i natłuścić skórę. Olejki eteryczne pełnią zwykle funkcję konserwantu, antyoksydantu bądź substancji zapachowej. Dodaje się ich bardzo mało, zwykle poniżej 1 procenta.

Olejki eteryczne na owady

Do odstarszania owadów olejki eteryczne można stosować zarówno samodzielnie, jak i jako składnik gotowych produktów. Aby olejki zadziałały jako repelenty, ich stężenie musi być jednak zdecydowanie wyższe niż w produktach kosmetycznych (w gotowych preparatach na owady zwykle powyżej 10%). Przeciwko owadom najlepiej sprawdzają się olejki o wysokiej zawartości limonenu i kamfory: 

• olejek cytronelowy
• olejek bazyliowy
• olejek cytrynowy
• olejek eukaliptusowy
• olejek melisowy
• olejek rozmarynowy

Przed zastosowaniem samego olejku eterycznego na skórę należy go rozcieńczyć, np. w oleju migdałowym, arganowym, jojoba czy zwykłym słonecznikowym. Ewentualnie można dodać olejku eterycznego do balsamu lub kremu do ciała, by wsmarować je w skórę, jednak olejek może zmienić ich konsystencję lub inne właściwości.

Olejki eteryczne przeciwbakteryjne i przeciwgrzybicze

Wiele olejków eterycznych wykazuje właściwości antybakteryjne i antygrzybicze, co wykorzystuje się na przykład w produktach do pielęgnacji skóry trądzikowej, w żelach do dezynfekcji rąk, produktach zwalczających grzybicę skóry i paznokci.

Przykładowe olejki o działaniu antybakteryjnym:

• olejek z rozmarynu lekarskiego
• olejek z lawendy
• olejek z tymianku
• olejek z eukaliptusa
• olejek z szałwii
• olejek z drzewa herbacianego

Przykładowe olejki eteryczne o działaniu przeciwgrzybiczym:

• olejek z drzewa herbacianego
• olejek z tymianku
• olejek z oregano
• olejek z bazylii
• olejek z szałwii
• olejek z cząbru
• olejek z cynamonowca kamforowego

Olejki eteryczne w aromaterapii

Aromaterapia to zaliczana do medycyny niekonwencjonalnej metoda oddziaływania na organizm i emocje człowieka poprzez zapachy. Wykorzystuje inhalacje, masaże, okłady i kąpiele z dodatkiem olejków eterycznych. 
Inhalacje bywają pomocne przy katarze i zatkanym nosie. Aby wykonać inhalację, należy do naczynia z gorącą wodą dodać około 5 kropli olejku, a następnie wdychać unoszące się opary, najlepiej okrywając głowę i ramiona ręcznikiem. Temperatura wody nie powinna być zbyt gorąca, aby uniknąć poparzenia. Podczas inhalacji składniki olejków eterycznych unoszące się wraz z parą wodną działają bezpośrednio na drogi oddechowe.

>> Inhalacje na zatoki – jak i z czego je wykonywać

Z kolei do masażu wystarczy kilka kropli ulubionego olejku eterycznego rozprowadzić w oleju roślinnym lub oliwce. Można wykorzystać olej ze słodkich migdałów, arganowy, kokosowy, jojoba czy z pestek winogron.

Dyskusyjne pozostaje, czy można dodawać olejki eteryczne do kąpieli. Olejek nie miesza się z wodą, więc jest ryzyko, że w stanie nierozcieńczonym będzie oddziaływał na skórę i błony śluzowe, co może być drażniące. Dlatego bezpieczniej jest nie dodawać olejku do wody, ale podczas kąpieli korzystać w łazience z dyfuzora do olejków eterycznych.

>> Olejki do masażu – który wybrać do twarzy, a który do masażu erotycznego?

Uczulenie na olejki eteryczne

Mimo że ze względu na naturalne pochodzenie olejki eteryczne uważane są za bezpiecznie, mają one bardzo duży potencjał uczulający. Mogą też powodować podrażnienie skóry.

Czy olejek wywoła uczulenie?

Przed zastosowaniem olejku np. do masażu warto zrobić próbę uczuleniową. Rozcieńczony olejek nakłada się na skórę w zgięciu łokcia lub za uchem i przez 24 godziny obserwuje, czy nie pojawi się swędzenie, wysypka, zaczerwienienie, pieczenie lub obrzęk.

Niektóre olejki eteryczne (np. cytrynowy, lawendowy, różany) mogą powodować nadwrażliwość na promieniowanie słoneczne. Objawy reakcji fototoksycznej to zaczerwienienie, wysypka, pieczenie, obrzęk, a nawet powstawanie pęcherzy. Po zastosowaniu olejków eterycznych na skórę nie należy wystawiać niechronionej skóry na słońce.

>> Zioła fotouczulające - lista. Po jakich ziołach nie wolno się opalać?

Jak bezpiecznie stosować olejki eteryczne?

Odpowiednio rozcieńczone olejki eteryczne można aplikować na skórę lub włosy oraz wdychać z parą wodną podczas inhalacji. Spożywanie olejków eterycznych, także w postaci rozcieńczonej w wodzie, jest niebezpieczne. Olejek nie miesza się z wodą, a to grozi podrażnieniem lub nawet poparzeniem przełyku. Ponadto może dojść do wystąpienia nudności, biegunki, bólu brzucha, a nawet do poważnych objawów ze strony układu nerwowego lub do uszkodzenia narządów, np. wątroby.

Jak rozcieńczać olejki eteryczne?

Olejki eteryczne można mieszać (w bardzo niewielkich ilościach) z tłuszczami (olejami, kremami, balsamami, odżywkami do włosów). Zawsze należy dodać olejek do porcji gotowego produktu, jaka ma być użyta, a nie do całej butelki czy słoiczka – pomoże to uniknąć np. rozwarstwienia się produktu w opakowaniu.

Przyjmuje się, że stężenie olejków eterycznych nie powinno przekraczać:

• 0,2 – 1,5% – przy stosowaniu na twarz;
• 1,5 – 3% – w produktach do masażu;
• 1 – 4% – podczas kąpieli i w balsamach do ciała.

Ile kropli olejku eterycznego dodać do danej ilość rozpuszczalnika, aby otrzymać pożądane stężenie roztworu?

Stosowanie olejków eterycznych w ciąży i w trakcie karmienia piersią

Nie zaleca się stosowania olejków eterycznych w ciąży i w trakcie karmienia piersią. Ich składniki mogą działać toksycznie na płód i powodować skurcze macicy, prowadząc do przedwczesnego porodu lub poronienia (np. olejek rozmarynowy, szałwiowy, miętowy, pietruszkowy). Olejki eteryczne mogą też działać alergennie, neurotoksycznie i genotoksycznie.

Stosowanie olejków eterycznych u dzieci

Stosując olejki eteryczne u dzieci, warto wybierać gotowe produkty zawierające odpowiednie składniki w bezpiecznym dla dzieci stężeniu. Są to zwykle preparaty przynoszące ulgę przy katarze i niedrożności nosa, np. plastry do naklejania na ubranie oraz żele i maści do smarowania klatki piersiowej i karku. Ułatwiają oddychanie i działają rozgrzewająco. Zawierają najczęściej olejek eukaliptusowy, rozmarynowy, cedrowy, terpentynowy, kamforę czy mentol. Wybierając produkt, zawsze należy zwrócić uwagę na sposób stosowania preparatu oraz wiek, od którego można go używać. 
Olejki eteryczne występujące w formie czystej można stosować wyłącznie po rozcieńczeniu i tylko jeśli producent zezwala na zastosowanie u dzieci w określonym wieku. Jeśli producent nie wskazuje, od jakiego wieku można używać produktu, to jego stosowanie u dzieci nie jest zalecane.
Nieprawidłowe stosowanie olejków eterycznych (np. doustne lub w wysokich stężeniach) naraża dziecko na poważne konsekwencje dla zdrowia, np. alergie i podrażnienie skóry, bóle głowy, nudności, wymioty, drgawki lub uszkodzenie narządów wewnętrznych.

Na co zwrócić uwagę, wybierając olejki eteryczne?

Olejki eteryczne można kupić w aptekach, drogeriach, sklepach kosmetycznych, a nawet kwiaciarniach.

• By zachować właściwości, olejek powinien być w 100% naturalny, bez rozpuszczalników i dodatków syntetycznych.
• Olejek eteryczny powinien znajdować się w butelce z ciemnego szkła dla ochrony przed światłem.
• Warto zapoznać się z opisem produktu, a zwłaszcza z jego zastosowaniem i przeciwwskazaniami, aby mieć pewność, że używamy go zgodnie z przeznaczeniem.

Jak przechowywać olejki eteryczne?

Dla ochrony przez utlenianiem i utratą cennych właściwości olejki eteryczne należy przechowywać w oryginalnych, szczelnie zamkniętych buteleczkach z ciemnego szkła, najlepiej w chłodnym miejscu i z dala od światła słonecznego. Koniecznie należy zabezpieczyć olejki przed dostępem dzieci lub zwierząt, ponieważ ich spożycie może spowodować groźne zatrucie.

>> Olejek marchewkowy do opalania, do twarzy, na włosy. Jakie daje efekty?