Metody antykoncepcji: mechaniczne, naturalna, hormonalna, sterylizacja

Czym jest antykoncepcja?

Antykoncepcja to zastosowanie metod lub środków mających na celu zapobieganie nieplanowanej ciąży. Obejmuje zarówno przyjmowanie preparatów hormonalnych, stosowanie zabezpieczeń mechanicznych jak i sposoby naturalne. Poszczególne metody mają na celu hamowanie owulacji, uniemożliwienie zapłodnienia lub implantacji zarodka w macicy, a także określenie dni niepłodnych.

Najlepsza metoda antykoncepcji

Na ten moment nie ma idealnej metody czy środka antykoncepcyjnego. Stuprocentowa skuteczność jest osiągana jedynie poprzez zupełną abstynencję seksualną. Niemniej najskuteczniejsze metody antykoncepcji to te, które mają najwyższą skuteczność przy ich poprawnym stosowaniu. Wyróżnia się tutaj metody trwałe, długoterminowe (odwracalne), hormonalne, barierowe. Najmniej sprawdzają się metody naturalne. 
Skuteczność antykoncepcji ocenia się za pomocą wskaźnika Pearla. Określa on liczbę nieplanowanych ciąż na 100 kobiet, które stosują daną metodę przez rok. Im niższy wskaźnik, tym skuteczniejsza metoda.
Obecnie dostępna jest cała gama metod i środków, które sprawdzają się zarówno u kobiet, jak i mężczyzn. Wybór zależy głównie od potrzeb i stylu życia, chociaż odpowiednia metoda powinna uwzględniać głównie skuteczność, przeciwwskazania i ewentualne skutki uboczne stosowania.

Metody antykoncepcji dla kobiet

Spośród metod antykoncepcji dla kobiet można wyróżnić:

• metody trwałe (nieodwracalne),
• metody długoterminowe (odwracalne) – LARC (Long-Acting Reversible Contraception),
• metody hormonalne (krótkoterminowe),
• metody barierowe,
• metody naturalne.

Metody trwałe – nieodwracalne: sterylizacja i salpingektomia

W przypadku kobiet do nieodwracalnych metod antykoncepcyjnych, które zapewniają powyżej 99% skuteczności, należą zabiegi chirurgiczne, takie jak podwiązanie jajowodów (sterylizacja chirurgiczna) i salpingektomia. Pierwszy zabieg polega na zamknięciu lub przecięciu jajowodów, przez co uniemożliwia się zapłodnienie. Drugi polega na usunięciu jajowodów.

Metody długoterminowe – odwracalne

To tzw. metody LARC – od ang. long-action reversible contraception, czyli właśnie długotrwałe odwracalne metody antykoncepcyjne. Należą tu: wkładki wewnątrzmaciczne hormonalne, miedziane oraz implant antykoncepcyjny.

• Wkładka wewnątrzmaciczna hormonalna (ang. IUD,intrauterine device) – jej zadaniem jest kontrolowane uwalnianie progestagenu (np. lewonorgestrelu). Hormon powoduje zagęszczenie śluzu szyjki macicy i hamuje owulacje. Czas działania wkładki szacuje się na 3 do 5 lat. Skuteczność ocenia się na powyżej 99%.
• Wkładka wewnątrzmaciczna miedziana – nie zawiera hormonów. Zawarta w niej miedź działa plemnikobójczo. Czas funkcjonowania szacuje się nawet na 10 lat, a skuteczność powyżej 99%.
• Implant antykoncepcyjny – jest umieszczany pod skórą. Podobnie jak hormonalna wkładka wewnątrzmaciczna uwalnia progestagen. Działa do 3 lat, a skuteczność wynosi powyżej 99%.

Zarówno wkładki wewnątrzmaciczne, jak i implant antykoncepcyjny są zakładane przez lekarza ginekologa.

Metody hormonalne (krótkoterminowe)

Wśród tych metod wyróżniamy: tabletki antykoncepcyjne dwuskładnikowe, jednoskładnikowe, plastry antykoncepcyjne, pierścienie dopochwowe i zastrzyki antykoncepcyjne.

• Tabletki antykoncepcyjne dwuskładnikowe – zawierają hormony: estrogen i progestagen, które hamują owulację. Ta metoda wymaga ściśle regularnego stosowania. Jej skuteczność określa się na około 93%.
• Tabletki antykoncepcyjne jednoskładnikowe, tzw. minipigułki – zawierają progestagen. Dedykowane są kobietom, które z różnych przyczyn nie mogą przyjmować estrogenu. Skuteczność minipigułek ocenia się na 93%.
• Plastry antykoncepcyjne – ich zadaniem jest uwalnianie hormonów (odpowiedników estrogenu i progestagen) przez 7 dni. Po tygodniu należy zmienić plaster. Przykleja się go na zdrową, suchą skórę pozbawioną włosów. Najczęściej wybór pada na ramię, udo, plecy czy pośladki. Nie wolno przyklejać takich plastrów na piersi.
• Pierścień dopochwowy – uwalnia hormony: etonogestrel i etynyloestradiol. Pierścień jest umieszczany w pochwie na 3 tygodnie. Skuteczność ocenia się na 93%.
• Zastrzyki antykoncepcyjne – podaje się je co 3 miesiące. Zawierają jeden hormon z grupy gestagenów (progestagen). Skuteczność ocenia się na 96%.

>> Antykoncepcja hormonalna – czym różnią się tabletki i plastry od krążków antykoncepcyjnych?

Antykoncepcja barierowa jak prezerwatywy

Do mniej skutecznych metod należą metody barierowe. W ich skład wchodzą: prezerwatywy dla kobiet, kapturki i diafragmy dopochwowe oraz środki plemnikobójcze.

• Prezerwatywy dla kobiet – tworzą fizyczną barierę dla plemników, przez co te nie mogą przedostać się do dróg rodnych. Skuteczność metody szacuje się na ok. 79%. Chroni przed wieloma chorobami przenoszonymi drogą płciową.
• Kapturki i diafragmy dopochwowe – umieszczane są w pochwie przed stosunkiem. Blokują wejście do szyjki macicy. W celu osiągnięcia satysfakcjonującego działania wymagają użycia środków plemnikobójczych. Ich skuteczność ocenia się na ok. 83% pod warunkiem, że są poprawnie stosowane.
• Środki plemnikobójcze – podobnie jak kapturki i diafragmy dopochwowe stosowane samodzielnie nie są zbyt skuteczne. Zawierają substancje, których działanie polega na unieruchomieniu bądź zabiciu plemników. Skuteczność ocenia się na ok. 72%.

Metody naturalne

Tu należą metody, które są najmniej skuteczne, choć w dużej mierze zależy to od regularności cyklu menstruacyjnego kobiety. Można tutaj wymienić: monitorowanie cyklu (metoda termiczna, metoda Billingsa, metoda objawowo-termiczna, kalendarzyk,) czy laktacyjną niepłodność.

Monitorowanie cyklu (skuteczność waha się pomiędzy 76-98%, jednak zależy to od skrupulatności pomiarów, regularności cyklu, przyjmowanych leków czy innych czynników mogących mieć wpływ na gospodarkę hormonalną).

• metoda termiczna - polega na codziennym mierzeniu temperatury ciała (po owulacji temperatura wzrasta o 0,2–0,5°C).
• metoda Billingsa – to inaczej metoda obserwacji śluzu szyjkowego. Śluz przezroczysty i rozciągliwy świadczy o dniach płodnych.
• metoda objawowo-termiczna – łączy metodę termiczną i Billingsa, dzięki czemu wykazuje nieco większą skuteczność.
• kalendarzyk – inaczej metoda Ogino-Knausa polega na obliczaniu dni płodnych i niepłodnych na podstawie długości cyklu miesiączkowego.  

Laktacyjna niepłodność (LAM) – opiera się na tym, że karmienie piersią może hamować owulację. Niemniej, metoda okazuje się skuteczna tylko przez pierwsze 6 miesięcy po porodzie pod warunkiem, że kobieta karmi piersią wyłącznie na żądanie (co 3-4h). Skuteczność może dochodzić do 98%, jednak jak wspomniałam wyżej, zależy to od bardzo wielu czynników.

Metody antykoncepcji dla mężczyzn

Oczywiście nie tylko kobiety mają do dyspozycji metody antykoncepcyjne. Dla panów również są dostępne metody zarówno nieodwracalne, barierowe, naturalne, jak i hormonalne, choć te ostatnie w dużej mierze nadal są w fazie badań.

Metody nieodwracalne (chirurgiczne)

Wymienia się tutaj wazektomię, czyli przecięcie lub podwiązanie nasieniowodów. Zabieg uniemożliwia transport plemników. Jest to metoda trwała i na ogół nieodwracalna, choć zdarzają się przypadki przywrócenia płodności. Skuteczność ocenia się na powyżej 99%.

Metody barierowe (mechaniczne)

Należą tutaj prezerwatywy. Jest to jedna z najczęściej wybieranych metod antykoncepcyjnych głównie ze względu na łatwość stosowania i ogólnodostępność. Chroni nie tylko przed nieplanowaną ciążą, ale też przed chorobami przenoszonymi drogą płciową. Skuteczność ocenia się na 87-98%. 
W fazie badań jako eksperymentalną metodę barierową wymienia się zatyczki nasieniowodów. Metoda ma polegać na wstrzyknięciu specjalnego żelu, który blokuje przepływ plemników w nasieniowodach.

Naturalne metody antykoncepcji dla mężczyzn

Naturalną metodą antykoncepcyjną, która dotyczy mężczyzn jest stosunek przerywany. Trzeba mieć jednak na względzie, że to mało skuteczna i zawodna metoda. Skuteczność szacuje się na ok. 78%.

Metody hormonalne

Metody antykoncepcji hormonalnej dla mężczyzn są nadal w fazie eksperymentalnej. Wyróżnić można tutaj zastrzyki z testosteronem i progestagenem, które mają na celu zahamowanie produkcji plemników. Szacuje się, że skuteczność będzie wynosić ok. 95%. Drugą metodą hormonalną ma być żel antykoncepcyjny zawierający segesteron i testosteron. Podobnie jak zastrzyk ma hamować produkcję plemników. Ma być stosowany codziennie na skórę.

>> Antykoncepcja dla mężczyzn − najskuteczniejsze metody zabezpieczenia

Przeciwwskazania do stosowania antykoncepcji

Metod antykoncepcyjnych jest naprawdę wiele. Niestety, nie zawsze można wybierać spośród nich wszystkich. Istnieją przeciwwskazania do poszczególnych sposobów antykoncepcji:

• Prezerwatywy – alergia na lateks, lubrykanty czy środki plemnikobójcze, które są częstym dodatkiem w prezerwatywach.
• Kapturki i diafragmy dopochwowe – wady anatomiczne macicy bądź jej szyjki, nawracające infekcje intymne, alergia na materiały, z których są zrobione kapturki czy diafragmy.
• Wkładki wewnątrzmaciczne – ciąża lub jej podejrzenie, krwawienia z dróg rodnych o nieznanym pochodzeniu, ostre stany zapalne dróg rodnych, wady anatomiczne macicy, choroba Wilsona (dotyczy wkładki miedzianej) i nowotwory hormonozależne (wkładki hormonalne).
• Metody antykoncepcyjne wykorzystujące estrogeny (tabletki antykoncepcyjne dwuskładnikowe, plastry, pierścienie): zakrzepica (w tym przebyty udar, zawał, zatorowość płucna), nadciśnienie tętnicze powyżej 160/100mmHg, migrena z aurą, palenie papierosów, marskość lub nowotwór wątroby, cukrzyca z powikłaniami naczyniowymi, nowotwory hormonozależne. Względnymi przeciwwskazaniami do tej metody są: otyłość, padaczka i kamica żółciowa.
• Metody antykoncepcyjne wykorzystujące tylko progestageny (minipigułki, zastrzyki, implanty antykoncepcyjne, wkładki hormonalne): hormonozależy rak piersi, ciężkie schorzenia wątroby, niezidentyfikowane krwawienia z dróg rodnych. Względnym przeciwwskazaniem może okazać się przebyta depresja i choroby sercowo-naczyniowe.