Inhibitory pompy protonowej to jedne z najczęściej stosowanych leków w leczeniu chorób przewodu pokarmowego związanych z nadmiernym wydzielaniem kwasu solnego. Ich skuteczność, selektywne działanie oraz stosunkowo dobra tolerancja sprawiają, że stały się podstawą terapii refluksu, wrzodów żołądka czy zwalczania bakterii Helicobacter pylori.
Inhibitory pompy protonowej (IPP) – działanie, wskazania, skutki uboczne i zamienniki
W serwisie Apteline.pl zgodnie z wizją Grupy NEUCA zależy nam na przekazywaniu treści najwyższej jakości – sprawdzonych informacji, eksperckiej wiedzy. Dlatego nasze teksty piszą i weryfikują specjaliści – farmaceuci i lekarze.
Wiedza w pigułce
- Inhibitory pompy protonowej hamują wydzielanie kwasu solnego poprzez blokowanie pompy protonowej.
- IPP najczęściej stosuje się w terapii refluksu, wrzodów i zakażenia eradykacji Helicobacter pylori.
- Leki te zwykle przyjmuje się je 30–60 minut przed posiłkiem najlepiej na czczo.
- IPP mogą wchodzić w interakcje z innymi lekami, m.in. klopidogrelem i azolami, dlatego zawsze należy je stosować w porozumieniu z lekarzem.
Czym są inhibitory pompy protonowej?
Inhibitory pompy protonowej (IPP) to grupa leków, które hamują działanie pompy protonowej, czyli białek biorących udział w wydzielaniu kwasu solnego w żołądku. Są to tzw. proleki – w organizmie przekształcają się w aktywny lek.
Jak działają inhibitory pompy protonowej?
IPP po wchłonięciu w jelicie cienkim przechodzą do układu krążenia i trafiają do komórek okładzinowych żołądka. Tam, w silnie kwaśnym środowisku, ulegają aktywacji do sulfenamidu. Sulfenamid tworzy specjalne wiązania z pompą protonową – enzymem H+/K+-ATPazą, blokując ją aż do powstania jej nowych cząsteczek, co może trwać od 24 do nawet 96 godzin. W wyniku takiego działania dochodzi do zmniejszenia wydzielania kwasu solnego. W efekcie rośnie pH w żołądku, co ma korzystny wpływ na regenerację błony śluzowej żołądka, a także zmniejsza dolegliwości związane z nadkwaśnością.
Na co się stosuje inhibitory pompy protonowej?
Inhibitory pompy protonowej okazały się bardzo przydatne w leczeniu chorób z nadmiernym wydzielaniem kwasu solnego. Do głównych wskazań do stosowania tej grupy leków należą:
- choroba refluksowa przełyku (GERD) (dodatkowo wykazują wysoką skuteczność w gojeniu nadżerek i zapobieganiu im),
- choroba wrzodowa żołądka i dwunastnicy,
- eradykacja Helicobacter pylori,
- zespół Zollingera-Ellisona i inne zespoły hipersekrecji kwasu solnego,
- eozynofilowe zapalenie przełyku,
- refluks krtaniowo-gardłowy (LPR).
Jakie leki należą do grupy IPP?
Do najczęściej stosowanych inhibitorów pompy protonowej należą substancje takie jak:
- omeprazol,
- pantoprazol,
- esomeprazol,
- lanzoprazol,
- rabeprazol.
IPP na receptę i bez recepty
W polskich aptekach są dostępne zarówno IPP bez recepty, jak i na receptę. Różnią się one substancjami czynnymi, siłą i szybkością pojawienia się efektu, a także stopniem interakcji z innymi lekami. Wszystkie mają ten sam mechanizm działania.
Główne substancje czynne IPP dostępnych w Polsce:
- Omeprazol jest dostępny na receptę lub bez recepty jako lek OTC (w zależności od dawki i opakowania) w dawce 10 mg, 20 mg lub 40 mg.
- Pantoprazol jest dostępny na receptę lub OTC (w zależności od dawki i opakowania) w dawce 20 mg lub 40 mg.
- Esomeprazol jest dostępny na receptę lub OTC (w zależności od dawki i opakowania) w dawce 20 mg lub 40 mg.
- Lanzoprazol i dekslanzoprazol są dostępne na receptę w dawce 15 mg, 30 mg, 60 mg. Dekslanzoprazol to inhibitor pompy protonowej nowej generacji.
- Rabeprazol jest dostępny na receptę w dawce 10 mg i 20 mg.
IPP – formy i postacie leku
W Polsce IPP są dostępne w kilku postaciach. Są to:
- tabletki dojelitowe,
- kapsułki dojelitowe,
- iniekcje dożylne – stosowane w lecznictwie szpitalnym.
Jak stosować inhibitory pompy protonowej?
IPP należy przyjmować na czczo, około 30-60 minut przed posiłkiem. Ma to na celu maksymalne wykorzystanie aktywności pomp protonowych, które są najbardziej czynne po jedzeniu. Wyjątkiem są preparat z lanzoprazolem, które można przyjmować niezależnie od posiłku. Kuracja trwa zazwyczaj od 4 do 8 tygodni, ale niekiedy wymagane jest dłuższe leczenie.
Inhibitory pompy protonowej bez recepty przeznaczone są do krótkotrwałego leczenia objawów refluksu, jak zgaga czy odbijanie. Można je stosować maksymalnie przez 14 dni bez konsultacji lekarskiej. W razie braku poprawy po tym czasie konieczna jest specjalistyczna diagnostyka.
Długotrwałe stosowanie IPP – kiedy jest potrzebne?
Długotrwałe stosowanie IPP pod kontrolą lekarza przynosi korzyści w leczeniu i zapobieganiu nawrotom choroby refluksowej żołądka i przełyku, leczeniu wrzodów żołądka i dwunastnicy, ochronie żołądka przy przyjmowaniu NLPZ, eradykacji H. pylori czy zespole Zollingera-Ellisona. Niemniej stosowanie IPP powyżej 8-12 tygodni może skutkować wystąpieniem działań niepożądanych.
Skutki uboczne i przeciwwskazania
Długotrwałe stosowanie IPP (powyżej 6-12 miesięcy) może doprowadzić do:
- zaburzeń wchłaniania witamin i minerałów (np. magnezu, wapnia, żelaza, witaminy B12),
- zwiększonego ryzyka infekcji jelitowych, w tym Clostridium difficile,
- ryzyka wystąpienia hipergastrynemii, której efektem może być przerost komórek żołądka,
- wzrostu ryzyka złamań osteoporotycznych ze względu na osłabione wchłanianie wapnia,
- ostrego śródmiąższowego zapalenia nerek lub przewlekłej choroby nerek.
Z kolei do najczęstszych działań niepożądanych, które obserwuje się nawet przy krótkotrwałym stosowaniu IPP, należą:
- bóle i zawroty głowy,
- biegunki lub zaparcia,
- wzdęcia,
- bóle brzucha,
- nudności.
Jeżeli chodzi o przeciwwskazania, przyjmowanie IPP jest zakazane w przypadku uczulenia na IPP lub jakikolwiek składnik preparatu.
Interakcje z innymi lekami
Nie należy także łączyć IPP z lekami takimi jak:
- nelfinawir, ritonawir, atazanawir – IPP zmniejszają ich wchłanianie i działanie przeciwwirusowe,
- klopidogrel – osłabiają aktywację klopidogrelu, co może zmniejszyć jego działanie przeciwpłytkowe,
- ketokonazol, itrakonazol – działanie leków przeciwgrzybiczych może być osłabione pod wpływem podwyższonego pH,
- żelazo w postaci soli nieorganicznych – do wchłaniania wymaga kwaśnego środowiska,
- cyklosporyna,takrolimus, digoksyna – możliwe zwiększone stężenie tych leków we krwi, co oznacza podwyższone ryzyko toksycznego działania,
- metotreksat – może dojść do kumulacji dawek tego leku, co z kolei zwiększa ryzyko toksyczności hematologicznej i nerkowej.
Poza tym inhibitorów pompy protonowej nie powinny stosować osoby, u których występują: niewyjaśniona utrata masy ciała, krwawienia, zaburzenia połykania. Ostrożność powinni zachować także pacjenci ze zdiagnozowaną ciężką niewydolnością wątroby czy zaburzoną czynnością nerek.
Stosowanie IPP przez kobiety w ciąży
W przypadku kobiet w ciąży IPP uznawane są za bezpieczne (szczególnie omeprazol), niemniej zawsze należy rozważyć stosunek korzyści do ryzyka i skonsultować się z lekarzem.
Czym można zastąpić inhibitory pompy protonowej?
W zależności od przyczyny występowania problemów z nadmiarem kwasu solnego w żołądku zamiast IPP można rozważyć przyjmowanie:
- inhibitorów receptora H2 (np. famotydyna) – działają słabiej, ale wcześniej niż IPP,
- leków zobojętniających kwas solny (np. wodorotlenek glinu, węglan wapnia) – działają szybko, ale krótki i to tylko na wydzielony już kwas solny, dlatego przydatne są w doraźnym leczeniu objawów.
- prokinetyki (np. itopryd) – stosowane są pomocniczo przy refluksie dzięki poprawie opróżniania żołądka i motoryki przewodu pokarmowego.
>> Leki na niestrawność, herbatki na trawienie, krople żołądkowe
Naturalne inhibitory pompy protonowej – czy działają?
Żadne zioła nie wykazują tak silnego działania jak syntetyczne IPP, chociaż niektóre związki naturalne mogą hamować wydzielanie kwasu solnego, regenerować błonę śluzową i łagodzić refluks. Do takich ziół należą:
- lukrecja gładka – może działać osłaniająco, regenerująco na błonę śluzową, a niekiedy hamować aktywność pompy H+/K+-ATPazy
- imbir – może regulować perystaltykę, łagodzić mdłości i refluks, a do tego zmniejszać stan zapalny i wydzielanie kwasu żołądkowego
- aloes – może działać osłaniająco, przeciwzapalnie i regenerująco, dzięki czemu łagodzi objawy refluksu, jednak należy używać tylko soków bez aloiny
- kwas alginowy z alg brunatnych – tworzy barierę w postaci żeli, dzięki czemu chroni przełyk przed cofaniem się treści żołądkowej.
>> Zioła i herbaty ziołowe – na uspokojenie, mieszanki ziół, herbaty na odchudzanie i trawienie
Inhibitory pompy protonowej (IPP) – najczęściej zadawane pytania (FAQ)
Zwykle zaleca się przyjmowanie ich na czczo, 30–60 minut przed posiłkiem, aby lepiej wykorzystać aktywność pomp protonowych.
W zależności od problemu można rozważyć antagonistów receptora H2, leki zobojętniające kwas solny lub prokinetyki, ale dobór zależy od przyczyny dolegliwości.
Preparaty bez recepty są zwykle przeznaczone do krótkotrwałego stosowania, maksymalnie przez 14 dni, a brak poprawy wymaga diagnostyki lekarskiej.
Do najczęstszych należą bóle głowy, biegunka lub zaparcia, wzdęcia, bóle brzucha i nudności.
IPP stosuje się głównie w refluksie, chorobie wrzodowej żołądka i dwunastnicy, eradykacji Helicobacter pylori oraz w zespołach hipersekrecji kwasu.
- Freedberg DE, Kim LS, Yang YX. The risks and benefits of long-term use of proton pump inhibitors: expert review and best practice advice from the American Gastroenterological Association. Gastroenterology. 2017;152(4):706–715.
- Lam JR, Schneider JL, Zhao W, Corley DA. Proton pump inhibitor and histamine 2 receptor antagonist use and vitamin B12 deficiency. JAMA. 2013;310(22):2435–2442.
- Strand DS, Kim D, Peura DA. 25 years of proton pump inhibitors: a comprehensive review. Gut Liver. 2017;11(1):27–37.
- Savarino V, Marabotto E, Zentilin P, Furnari M, Bodini G, De Maria C, et al. Proton pump inhibitors: use and misuse in the clinical setting. Expert Rev Clin Pharmacol. 2018;11(11):1123–1134.
- Tarnawski AS, Ahluwalia A. Molecular mechanisms of epithelial regeneration and neovascularization during healing of gastric and esophageal ulcers. Curr Med Chem. 2012;19(1):16–27.
