Szczepionka przeciwko HPV – kiedy się szczepić i dlaczego? Czy jest bezpłatna?

Bezpłatne szczepienie na HPV – dla kogo i na jakich zasadach?

W 2023 roku Ministerstwo Zdrowia wprowadziło powszechny program bezpłatnych szczepień przeciw HPV w ramach Narodowej Strategii Onkologicznej na lata 2020-2030. 1 września 2024 roku rozszerzono program szczepień i obecnie obejmuje on osoby po ukończeniu 9. roku życia do ukończenia 14. roku życia. Szczepienie jest dobrowolne. Podawane są 2 dawki szczepionki w odstępie od 6 do 12 miesięcy. Do wyboru jest szczepionka 2-walentna lub 9-walentna. Ponadto dla dzieci i młodzieży w wieku od 9 do 18 lat szczepionka 2-walentna jest bezpłatna na receptę od lekarza.

Gdzie można się bezpłatnie zaszczepić na HPV?

Szczepienia przeciw HPV prowadzone są w punktach szczepień podstawowej opieki zdrowotnej (POZ), gdzie na co dzień realizowane są szczepienia. Dodatkowo szczepienia dzieci w wieku 9-14 lat w ramach Powszechnego Programu Szczepień prowadzone są w szkołach. Osoby po ukończeniu 18. roku życia mogą zaszczepić się również w aptekach, które mają podpisaną umowę z NFZ w zakresie szczepień. W takim przypadku pacjent płaci jedynie za szczepionkę (farmaceuta może wystawić na nią receptę). Szczepionka 9-walentna jest pełnopłatna, a szczepionka 2-walentna znajduje się na liście leków refundowanych i można ją otrzymać z 50-procentową refundacją we wszystkich zarejestrowanych wskazaniach. 

Szczepienia przeciw HPV – refundacja i odpłatność

Szczepionka przeciw ludzkiemu wirusowi brodawczaka typu 16. i 18. znajduje się na liście leków refundowanych – pacjenci mogą otrzymać na nią receptę z 50% odpłatnością we wszystkich zarejestrowanych wskazaniach, tj. u osób od ukończenia 9. roku życia do profilaktyki zmian przednowotworowych narządów płciowych i odbytu (szyjki macicy, sromu, pochwy i odbytu) oraz raka szyjki macicy i raka odbytu związanych przyczynowo z określonymi onkogennymi typami wirusa HPV. Dodatkowo szczepionka jest bezpłatna dla dzieci i młodzieży od ukończenia 9. roku życia do ukończenia 18. roku życia na receptę od lekarza.

Dlaczego na HPV szczepi się dzieci i młodzież?

Szczepionka przeznaczona jest do profilaktyki zmian przednowotworowych narządów płciowych i odbytu (szyjki macicy, sromu, pochwy i odbytu) oraz raka szyjki macicy i raka odbytu związanych przyczynowo z określonymi onkogennymi typami wirusa brodawczaka ludzkiego (HPV) u osób od ukończenia 9. roku życia. Szczepionka na HPV jest najskuteczniejsza, gdy zostanie podana jeszcze przed narażeniem na kontakt z wirusem, czyli przed rozpoczęciem aktywności seksualnej. Ponadto u dzieci do 15. roku życia odpowiedź immunologiczna na podaną szczepionkę jest najsilniejsza, co może przekładać się na skuteczniejszą i dłuższą ochronę przed wirusem.

Zakażenie wirusem HPV a ryzyko nowotworów

Szczepionka przeciwko HPV ma na celu uodpornienie przed zakażeniem Human papilloma virus (HPV), czyli przed wirusem brodawczaka ludzkiego. To najczęstsze zakażenie przenoszone drogą płciową. Kilka podtypów HPV wpływa na powstawanie raka szyjki macicy, u mężczyzn onkogenne typy wirusa przyczyniają się do wystąpienia raka płaskonabłonkowego prącia. Wirus brodawczaka ludzkiego może przyczynić się również do powstania innych nowotworów, jak brodawczak krtani, rak pochwy lub odbytu.

Ponad 150 typów HPV można podzielić na dwie główne grupy ze względu na możliwe skutki zakażenia:

• niskoonkogenne typy wirusa HPV (6, 11, 13, 30, 40, 42, 43, 44): prowadzą do rozwoju łagodnych zmian nienowotworowych, takich jak brodawki narządów płciowych (kłykciny kończyste);
• wysokoonkogenne typy wirusa HPV (16, 18, 31, 33, 35, 39, 45, 51, 52, 56, 58 i 59): odpowiedzialne za powstawanie nowotworów w obrębie szyjki macicy, odbytu, sromu, pochwy, prącia, a także jamy ustnej i gardła, głowy i szyi.

>> Kurzajki (brodawki) – jak wyglądają, jak się ich pozbyć?

Jak dochodzi do zakażenia wirusem brodawczaka ludzkiego (HPV)?

Do zakażenia HPV dochodzi przez kontakt seksualny, w tym seks oralny, a także przeniesienie wirusa przez ręce na narządy płciowe. Nie każdy zakażony wykazuje objawy choroby, wręcz przeciwnie, większość zakażeń jest bezobjawowa i ustępuje samoistnie. W związku z tym, że większość osób nie zdaje sobie sprawy z obecności wirusa, nieświadomie zaraża innych.

Dlaczego szczepienie przeciw HPV jest tak ważne?

Przeciwko HPV nie ma leków, można tylko z różnym skutkiem leczyć następstwa zakażenia. Z kolei jedyną formę profilaktyki zakażeń stanowią wstrzemięźliwość seksualna i szczepienia. W Polsce szczepienie przeciwko wirusowi HPV nie jest obowiązkowe. Wywoływany przez HPV u mężczyzn rak płaskonabłonkowy prącia występuje dużo rzadziej niż rak szyjki macicy u kobiet, jednak szczepienia mężczyzn nie tylko chronią ich samych, lecz także zmniejszają transmisję wirusa. Pośrednio mogą więc wpływać na zmniejszenie liczby przypadków raka szyjki macicy i innych nowotworów wśród kobiet (według danych Information Centre on HPV and Cancer w 2020 roku na nowotwór szyjki macicy zachorowały 3862 Polki, a zmarło 2137).

Rodzaje szczepionek przeciwko HPV (2‑walentna i 9‑walentna)

Obecnie w Polsce stosowane są 2 szczepionki:

• Szczepionka dwuwalentna (2vHPV), czyli skierowana przeciw dwóm typom HPV: 16 i 18. Służy profilaktyce przednowotworowych zmian narządów płciowych i odbytu (szyjki macicy, sromu, pochwy, odbytu) oraz raka szyjki macicy i raka odbytu wywołanych onkogennymi typami HPV. Stosuje się ją u osób powyżej 9 lat.
• Szczepionka dziewięciowalentna (9vHPV) skierowana przeciw typom HPV 6, 11, 16, 18, 31, 33, 45, 52, 58. Jest stosowana jako ochrona przed zmianami przednowotworowymi i rakiem szyjki macicy, sromu, pochwy i odbytu oraz brodawkami narządów płciowych (kłykciny kończyste) wywołanych poszczególnymi typami HPV. Stosuje się ją powyżej 9 roku życia.

Kiedy najlepiej szczepić na HPV? Zalecany wiek szczepienia

Szczepienie przeciw HPV jest obecnie możliwe u:

• dzieci w wieku powyżej 9 lat,
• osób w wieku do 26 lat (jeśli nie były wcześniej szczepione),
• u dorosłych w wieku 27-45 lat (do rozważenia), jeśli lekarz uzna, że mogą odnieść korzyść ze szczepienia.

Nawet jeśli pacjent jest nosicielem HPV to szczepienie może uchronić go przed zakażeniem innymi typami wirusa HPV lub przez reinfekcją w przypadku samoistnego wyleczenia. Z tego powodu obecnie uważa się, że szczepienie osób dorosłych również może przynieść korzyści. Kwalifikacja do szczepienia przeciwko HPV jest taka sama jak w przypadku innych szczepień ochronnych.

Schemat szczepienia przeciw HPV – dawkowanie według wieku

Szczepionkę podaje się domięśniowo w okolicę mięśnia naramiennego. U osób w wieku 9-14 lat najczęściej określony przez producenta schemat podawania jest dwudawkowy. Drugą dawkę należy podać pomiędzy piątym a trzynastym miesiącem po pierwszej dawce. Jeśli druga dawka szczepionki zostanie podana wcześniej niż pięć miesięcy po pierwszej dawce, zawsze należy podać trzecią dawkę.

U osób od 15. roku życia szczepienie składa się zazwyczaj z trzech dawek. Druga dawka podawana jest po jednym lub dwóch miesiącach od pierwszej dawki (zależnie od zastosowanej szczepionki), natomiast kolejna w odstępie sześciu miesięcy od pierwszej dawki.

Powinno się szczepić tym samym preparatem przez wszystkie trzy serie. Nie ustalono, czy trzeba podać dawkę uzupełniającą.

Skuteczność szczepionki przeciwko HPV

Szczepionka jest najskuteczniejsza w grupie dziewcząt i kobiet, które przed szczepieniem nie były zakażone HPV. Najwyższą skuteczność obserwuje się w grupie nastolatek i nastolatków przed inicjacją seksualną. Uznaje się, że odporność po szczepieniu trwa wiele lat, nawet powyżej 10. Mimo szczepienia kobiety nie powinny zaniedbywać regularnych badań cytologicznych.

Szczepionka na HPV po przebytym zakażeniu – czy warto się szczepić?

Badania wykazały, że u kobiet po leczeniu zmian wywołanych HPV, szczepienie na HPV (szczepionką 9-walentną) może zmniejszyć ryzyko nawrotu infekcji i ponownego pojawienia się zmian chorobowych. Ponadto szczepienie może uchronić przed zakażeniem innymi typami wirusa HPV. Z tego powodu obecnie uważa się, że również osoby po zakażeniu HPV mogą odnieść korzyść ze szczepienia.

Szczepienie przeciwko HPV – możliwe skutki uboczne

Szczepionki przeciw HPV są uznawane za bezpieczne i dobrze tolerowane. U części pacjentów (głównie nastoletnich dziewcząt) obserwowano omdlenia w czasie iniekcji (szczepienie powinno być wykonane, gdy pacjent siedzi lub leży), jednak działań niepożądanych obserwuje się niewiele: 

• najczęstszym jest ból w miejscu podania, który nie utrzymuje się długo; 
• poza tym mogą wystąpić zaczerwienienie, świąd, obrzęk; 
• odczyny miejscowe nieznacznie częściej występują po podaniu szczepionki dwuwalentnej; 
• wśród objawów ogólnych najczęściej obserwowano zmęczenie, ból głowy i mięśni.

Wśród najrzadziej zgłaszanych objawów niepożądanych wymienia się:

• zaburzenia ze strony układu pokarmowego (nudności, wymioty, biegunka, ból brzucha),
• odczyny ze strony skóry (rumień, świąd pokrzywka),
• zawroty głowy,
• miejscowe zaburzenie czucia.

Objawy uboczne ustępują w ciągu 2-3 dni po szczepieniu.

Nie udowodniono związku między podaniem szczepionki a występowaniem ciężkich powikłań. Nie wykazano też związku przyczynowego między szczepieniem przeciw HPV a występowaniem chorób autoimmunizacyjnych u dziewcząt i młodych kobiet (w wieku 14–26 lat) takich jak: zespół Guillaina i Barrégo (ZGB), chorób tkanki łącznej (tocznia rumieniowatego układowego (SLE), reumatoidalnego zapalenia stawów, młodzieńczego idiopatycznego zapalenia stawów), cukrzycy typu I, stwardnienia rozsianego, pierwotnej małopłytkowości immunologicznej (ITP) oraz choroby Hashimoto.
U młodych kobiet szczepionych przeciw HPV nie potwierdzono również występowania związku przyczynowego pomiędzy szczepieniem a występowaniem kompleksowego zespołu bólu regionalnego (CRPS), zespołu tachykardii postawno-ortostatycznej (POTS).

Szczepienie przeciw HPV – przeciwwskazania do szczepienia

• Trwałym przeciwwskazaniem do szczepienia przeciw HPV jest występowanie ciężkiej reakcji alergicznej (w tym anafilaksji) na jakikolwiek składnik szczepionki lub po poprzedniej dawce szczepionki.
• Przeciwwskazaniami tymczasowymi do szczepienia są wysoka gorączka i ostra infekcja lub zaostrzenie przebiegu schorzeń przewlekłych. W takim wypadku szczepienie należy odroczyć do czasu powrotu pacjenta do zdrowia lub uzyskania remisji.

Inne metody profilaktyki zakażenia HPV

Niestety nie ma stuprocentowo skutecznych metod zapobiegania zakażeniu wirusem HPV. Poza szczepieniami ochronnymi ryzyko zakażenia zmniejsza używanie prezerwatyw (również w czasie seksu oralnego), ograniczenie liczby partnerów seksualnych oraz obopólna wierność w związku.

Badania przesiewowe w kierunku HPV i raka szyjki macicy

Poradnie ginekologiczne i wybrane przychodnie podstawowej opieki zdrowotnej (POZ) z umową NFZ na realizację programu profilaktyki raka szyjki macicy wykonują badania przesiewowe w kierunku zakażenia wirusem HPV. Programem objęte są kobiety w wieku od 25 do 64 lat, które w ciągu ostatnich 3 lat nie miała wykonywanego przesiewowego badania cytologicznego. Badanie polega na wykonaniu testu HPV HR z genotypowaniem, który wykrywa DNA lub RNA wirusa brodawczaka ludzkiego (HPV) o wysokim ryzyku onkogennym w wymazie z szyjki macicy. Jeśli wynik testu HPV HR jest dodatni, z tego samego pobranego materiału wykonuje się dodatkowo cytologię na podłożu płynnym (LBC). Badanie przysługuje bezpłatnie raz na 5 lat lub częściej w przypadku wyniku dodatniego przy prawidłowej cytologii. Zakres oraz częstotliwość badań zależy od wyników testów.

Zakażenie HPV a płodność kobiety i mężczyzny

Badania wykazały, że zakażenie wysokoonkogennymi typami HPV może negatywnie wpływać na płodność u mężczyzn. Prawdopodobne przyczyny to nasilona śmiertelność plemników spowodowana stresem oksydacyjnym oraz osłabiona odporność w układzie moczowo-płciowym. Badacze podkreślają znaczenie kompleksowych badań przesiewowych w kierunku HPV w klinikach leczenia niepłodności i urologii w celu zrozumienia postępu infekcji HPV i jej potencjalnie niekorzystnego wpływu na zdrowie reprodukcyjne. 

Szczepienie na HPV a płodność – co mówią badania?

Obecnie nie ma dowodów naukowych na to, aby szczepionka przeciwko HPV obniżała płodność. Zgromadzone dane nie potwierdziły, aby szczepienia przeciwko HPV powodowały przedwczesną niewydolność jajników u kobiet.

Zakażenie HPV a ciąża – o czym warto pamiętać?

W większości przypadków zakażenie wirusem HPV nie stanowi przeciwskazania do zajścia w ciążę. Jednak w przypadku rozpoznania aktywnego zakażenia przed staraniem się o ciążę należy skonsultować się z lekarzem. 

Szczepienie przeciwko HPV a ciąża – kiedy nie szczepić?

Szczepienie przeciwko HPV nie jest zalecane kobietom w ciąży.

Najczęstsze mity o szczepieniu na HPV – fakty i wyjaśnienia

MIT 1: Szczepionka na HPV nie jest w pełni przebadana i bezpieczna.

W ciągu 15 lat na świecie podano już kilkaset milionów dawek szczepionek na HPV. Są to dobrze tolerowane i bezpieczne szczepionki.

MIT 2: Szczepienie przeciw HPV zmniejsza płodność.

Nie ma dowodów naukowych na to, aby szczepionka przeciwko HPV obniżała płodność. Zgromadzone dane nie potwierdziły, aby szczepienia przeciwko HPV powodowały przedwczesną niewydolność jajników.

MIT 3:Szczepienia przeciwko HPV są tylko dla dziewcząt i kobiet.

U mężczyzn zakażenie wirusem HPV może prowadzić do rozwoju raka prącia, odbytu oraz nowotworów głowy i szyi, w tym krtani, gardła, migdałków i języka. Ponadto zakażenia typami nieonkogennymi HPV (6 i 11) prowadzą do powstania brodawek płciowych (kłykcin kończystych).

MIT 4: Szczepienia przeciwko HPV są tylko dla młodzieży.

Choć najwyższą skuteczność obserwuje się w grupie nastolatek i nastolatków przed inicjacją seksualną, to również dorośli mogą odnieść korzyść ze szczepienia na HPV. Nawet jeśli osoba dorosła przeszła zakażenie HPV to szczepienie może ochronić przed zakażeniem innym typem wirusa.

MIT 5: Szczepionki przeciw HPV wpływają na obniżenie wieku inicjacji seksualnej u młodzieży i zwiększają ryzyko niebezpiecznych zachowań seksualnych.

Badania nie potwierdziły związku między szczepieniami przeciw HPV a obniżeniem wieku inicjacji seksualnej. Nie mają również związku z większą częstością podejmowania ryzykownych zachowań seksualnych.  

Dlaczego sama szczepionka nie wystarczy? Rola badań cytologicznych

Żadna szczepionka nie ma stuprocentowej skuteczności, nie chroni przed wszystkimi typami wirusa HPV, nie działa też na już istniejące zakażenia. Dlatego kobiety zaszczepione przeciw HPV powinny w dalszym ciągu regularnie wykonywać cytologię. Częstotliwość badań ustala lekarz w zależności od stanu zdrowia pacjentki oraz występujących czynników ryzyka.

Farmaceutka Apteline Katarzyna Witkowska

>> Tu umówisz się na telekonsultację z ginekologiem w CM Świat Zdrowia