Rotawirus – objawy, leczenie i szczepienie u niemowląt i małych dzieci

Czym jest rotawirus i kto choruje najczęściej?

Rotawirusy należą do rodziny wirusów Reoviridae. Ich nazwa pochodzi od łacińskiego słowa rota (koło), ponieważ pod mikroskopem mają charakterystyczny, kulisty kształt. Ze względu na złożoną budowę rotawirusy podzielono na 7 grup serologicznych (od A do G). Choroby u człowieka wywoływane są w ponad 90 proc. przez wirusy grupy A, sporadycznie przez rotawirusy z grupy B lub C. Rotawirusy najczęściej wywołują biegunki o ostrym przebiegu u niemowląt i dzieci do 5. roku życia, przy czym są szczególnie niebezpieczne dla dzieci do 2 lat. Co więcej – z danych wynika, że dzieci nieszczepione przeciwko rotawirusom zachorują przynajmniej raz do ukończenia 5. roku życia. Dorośli również mogą zachorować, jednak przebieg choroby jest u nich zwykle łagodny. Rotawirusy występują na całym świecie, mogą powodować także tzw. biegunkę podróżnych.

Rotawirus – jak dochodzi do zakażenia? Drogi przenoszenia wirusa

Rotawirusy przenoszą się:

• drogą pokarmową (fekalno-oralną), czyli poprzez spożywanie skażonej wody lub żywności,
• przez brudne ręce, zabawki, powierzchnie,
• na skutek wdychania powietrza zanieczyszczonego cząstkami wirusów.

Rotawirusy są bardzo odporne na czynniki środowiskowe i nie tracą zakaźności, pozostając przez długi czas w stanie wysuszonym. Na skórze dłoni mogą przeżyć kilka godzin, a na powierzchniach sztucznych nawet dwa miesiące! Rotawirusy zachowują stabilność w szerokim zakresie temperatury (w 60°C giną dopiero po 30 minutach), przeżywają w pH 3,5-10, są odporne na działanie detergentów. Ich rozwój hamują jedynie alkohol etylowy, fenol, formalina, lizol, podchloryn. Dlatego dla unikania zakażenia rotawirusami tak ważne są dezynfekcje – rąk i powierzchni zwłaszcza w miejscach, gdzie przebywa dużo ludzi. Dzieci zarażają się rotawirusami na ogół w żłobku lub przedszkolu.

>> Środki do dezynfekcji, preparaty odkażające

Objawy zakażenia rotawirusem u dzieci i dorosłych

Pierwsze objawy zakażenia rotawirusami pojawiają się zwykle do 3 dni po wniknięciu wirusów do organizmu. Po wniknięciu do organizmu wirusy namnażają się w komórkach nabłonka jelitowego. Wydalanie wirusów przez zakażonego może mieć miejsce już na 2 dni przed wystąpieniem objawów (a to oznacza, że osoba zakaża, nie będąc jeszcze chora). Okres największej zakaźności przypada na 2–5 dzień biegunki. Wydalanie wirusów może utrzymywać się nawet do kilkunastu tygodni.

Objawy zakażenia rotawirusami obejmują:

• bardzo obfitą i wodnistą biegunkę,
• wymioty,
• gorączkę,
• bóle brzucha,
• osłabienie, brak apetytu.

Podczas choroby bardzo ważne jest pilnowanie nawodnienia organizmu. Jest to szczególnie istotne u dzieci, które szybko się odwadniają, a odwodnienie jest u nich stanem zagrożenia życia. Objawy zakażenia rotawirusami u dorosłych mają zazwyczaj łagodniejszy przebieg niż u dzieci. Ciężki przebieg choroby dotyczy głównie osób z czynnikami ryzyka, w tym osób starszych z mniej sprawnym układem immunologicznym.

Łagodne, średnie i ciężkie postaci biegunki rotawirusowej – jak je rozpoznać? 

Jedno przechorowanie nie chroni przed ponownym zakażeniem – występują one przez całe życie, przy czym rzadko prowadzą do ciężkiej choroby wymagającej pomocy lekarskiej lub hospitalizacji. Naturalna odporność na zakażenie rotawirusami zapobiega ciężkiemu przebiegowi choroby w 75 proc. Jednak warto wiedzieć, jak rozpoznać postać choroby – czy jest łagodna czy ostra. Oto wskazówki:

• postać łagodna – mniej niż 3 stolce na dobę, bez objawów ogólnych;
• postać średnia – więcej niż 6 stolców na dobę, dyskomfort w jamie brzusznej, ból, zmęczenie;
• postać ciężka – więcej niż 6 stolców na dobę, gorączka, parcie na stolec, poważne zaburzenia wodno-elektrolitowe.

Ile trwa zakażenie rotawirusem i kiedy choroba staje się groźna?

Zakażenie rotawirusami trwa średnio 4-10 dni, chociaż w skrajnych przypadkach może przedłużyć się do kilkunastu tygodni, przyjmując postać przewlekłej biegunki.

Rotawirus u dzieci – po czym poznać odwodnienie?

Na objawy odwodnienia u dzieci należy być wyjątkowo wyczulonym, ponieważ rozwija się ono szybciej niż u dorosłych i może być bardziej niebezpieczne.

Wczesne objawy to:

• suchość w ustach i brak śliny,
• płacz bez łez,
• rzadsze oddawanie moczu (sucha pielucha przez 3–4 godziny u niemowlęcia),
• rozdrażnienie lub apatia,
• zapadnięte oczy.

Poważne objawy to:

• zapadnięte ciemiączko (u niemowląt),
• bardzo sucha skóra i wargi,
• chłodne dłonie i stopy,
• senność, trudność w wybudzeniu,
• szybki oddech.

W przypadku niemowląt i małych dzieci odwodnienie może rozwinąć się nawet w ciągu kilku godzin, szczególnie przy biegunce, wymiotach lub wysokiej gorączce.

Odwodnienie u dorosłych w przebiegu zakażenia rotawirusem – objawy ostrzegawcze

Objawy odwodnienia u dorosłych dzielą się na wczesne (silne pragnienie, suchość w ustach i lepka ślina, ból i zawroty głowy, zmęczenie, senność, ciemnożółty mocz, rzadsze oddawanie moczu) i nasilone (bardzo mała ilość moczu lub jego brak, przyspieszone tętno, spadek ciśnienia, sucha, mało elastyczna skóra, problemy z koncentracją, dezorientacja). W ciężkich przypadkach może dojść do omdlenia, a nawet wstrząsu.

Kiedy przy biegunce rotawirusowej konieczna jest wizyta u lekarza lub w szpitalu?

Do lekarza należy się zgłosić zawsze, jeśli przebieg zakażenia jest ciężki – dotyczy to zarówno dorosłych, jak i dzieci. U najmłodszych pacjentów należy dbać o nawodnienie, a jeśli niemożliwe jest uzupełnianie płynów lub pojawiają się objawy odwodnienia – należy udać się do lekarza lub do szpitala. W przypadku dzieci zdarza się, że wymagana jest hospitalizacja.

Do lekarza należy się zgłosić, jeśli występuje choć jeden z objawów:

• brak oddawania moczu przez wiele godzin,
• silna senność lub dezorientacja,
• uporczywe wymioty lub biegunka,
• nasilające się objawy, nie ustępujące,
• bardzo wysoka gorączka,
• objawy odwodnienia u niemowlęcia.

Leczenie zakażenia rotawirusem – nawadnianie i uzupełnianie elektrolitów

Nie ma jednego skutecznego środka na zakażenie rotawirusami, nie stosuje się leczenia antybiotykami (antybiotyków nigdy nie stosuje się na zakażenia wirusami). Jedyne możliwe leczenie opiera się o łagodzenie objawów (leczenie objawowe).

• Przede wszystkim należy zadbać o nawodnienie organizmu – doustne lub jeśli to niemożliwe – dożylne. Odwodnienie jest bardzo niebezpieczne, u małych dzieci szybko może doprowadzić do poważnych konsekwencji zdrowotnych. Odwodnienie organizmu jest stanem zagrożenia życia.
• Należy uzupełniać też elektrolity – osoby dorosłe oraz dzieci mogą przyjmować specjalne preparaty nawadniające.

>> Elektrolity dla dorosłych i dla dzieci – elektrolity do picia, w tabletkach i saszetkach

Szczepienie na rotawirusy – dla kogo, kiedy i czy jest obowiązkowe?

Najskuteczniejszą metodą ochrony przed chorobą jest szczepienie przeciw rotawirusom. Jest to szczepionka doustna podawana niemowlętom. Od 2021 roku jest w Polsce obowiązkowa i bezpłatna, do tego czasu była płatna, a jej koszt wynosił około 400 zł. Warto jednak pamiętać, że szczepienie nie zapobiega wszystkim biegunkom, ale chroni przed ciężkim przebiegiem choroby i hospitalizacją.

>> Biegunka - leki na biegunkę, elektrolity na rozwolnienie