Fibraty – jak działają, kiedy się je stosuje i jakie mają działania niepożądane?

Czym są fibraty i kiedy się je stosuje?

Podwyższony ogólny poziom cholesterolu, jego frakcji LDL oraz trójglicerydów dotyczy nawet 60% dorosłych Polaków i jest to jeden z głównych czynników ryzyka rozwoju chorób układu sercowo-naczyniowego. Obecnie w leczeniu hipercholesterolemii oraz hipertrójglicerydemii do dyspozycji lekarzy pozostaje kilka grup leków na receptę skutecznie poprawiających wyniki pacjentów. Jedną z grup są fibraty. 

Fibraty a trójglicerydy – jak wpływają na lipidogram?

Fibraty stosowane są w lecznictwie już od lat 60. XX wieku. Jednak pełne wykorzystanie ich potencjału oraz zrozumienie mechanizmu działania zajęło badaczom kolejne 30 lat. To w latach 90. odkryto bowiem receptory jądrowe PPAR, których agonistami okazały się właśnie fibraty. Agonista receptora to substancja, która ma zdolność łączenia się i aktywacji konkretnego receptora. W przypadku fibratów ich zdolność do aktywacji receptorów PPAR-α (alfa) powoduje przede wszystkim nasilenie rozkładu trójglicerydów (TG), a tym samym obniżenie ich poziomu. To jednak nie jedyne ich działanie.

Norma dla trójglicerydów (TG) wynosi 150 mg/dl, wartości powyżej tej granicy nazywane są hipertrójglicerydemią. Wysokie wartości TG zwiększają ryzyko rozwoju miażdżycy, bardzo wysokie – ryzyko wystąpienia ostrego zapalenia trzustki.

Jak działają fibraty na HDL, LDL i VLDL?

Istotnym mechanizmem działania fibratów jest zdolność nasilenia syntezy apolipoprotein A1 oraz A2, czyli białek budujących lipoproteiny HDL. Lipoproteiny te potocznie nazywamy dobrym cholesterolem, ponieważ transportują nadmiar cholesterolu z tkanek do wątroby, gdzie jest on usuwany z organizmu, i nie zatykają naczyń krwionośnych. 

Fibraty ograniczają również syntezę apolipoproteiny B w wątrobie, czyli białka wchodzącego w skład lipoprotein LDL. Te lipoproteiny z kolei transportują cholesterol w odwrotnym kierunku niż HDL, a więc do komórek. Apolipoproteina B wchodzi również w skład lipoprotein VLDL odpowiedzialnych za transport trójglicerydów. Lipoproteiny LDL i VLDL przez duże rozmiary osadzają się na ścianach naczyń krwionośnych i wywołują miejscowy stan zapalny, co jest pierwszym krokiem do tworzenia się blaszki miażdżycowej.

>> Leki na cholesterol i trójglicerydy (na receptę)

Jakie są efekty leczenia fibratami u pacjentów z dyslipidemią?

W badaniach porównujących skuteczność fibratów i popularnych statyn stosowanych w monoterapii fibraty charakteryzowały się zwykle niższą skutecznością w obniżeniu ogólnego cholesterolu oraz jego frakcji LDL niż statyny. Fibraty zmniejszają poziom "złego" cholesterolu LDL o około 10-20%. Jednocześnie wpływają szczególnie korzystnie na poziom trójglicerydów, obniżając ich poziom nawet o 25-50%. To znacznie lepszy wynik niż w przypadku stosowania samych statyn, które w monoterapii obniżają poziom TG jedynie w niewielkim stopniu. Fibraty podnoszą również poziom “dobrego” cholesterolu HDL, a spodziewany wzrost waha się w granicach 5-20%.

Kiedy się stosuje fibraty? 

Profil działania fibratów sprawia, że są one wskazane szczególnie u pacjentów z:

• hipertrójglicerydemią > 200 mg/dl
• hiperlipidemią mieszaną
• obniżonym poziomem cholesterolu HDL
• ostrym zapaleniem trzustki spowodowanym bardzo wysokim poziomem trójglicerydów
• u pacjentów z nietolerancją statyn
• u pacjentów z cukrzycą 

Fibraty w leczeniu chorych na cukrzycę – co mówią badania?

Najnowsze badania sugerują, że fibraty mogą być szczególnie korzystne w leczeniu dyslipidemii u osób chorych na cukrzycę. Wynika to z ich potencjalnego działania ograniczającego przewlekłe stany zapalne oraz zdolność do poprawy mikrokrążenia i tym samym zmniejszenie ryzyka niedokrwienia w obrębie kończyn dolnych. Badania wskazują, że całkowite ryzyko amputacji u osób chorych na cukrzycę leczonych fenofibratem było niższe o 38%, a ryzyko amputacji związane ze stopą cukrzycową aż o 47% niższe. 

Fibraty – działania niepożądane i najważniejsze przeciwwskazania

Jak wszystkie leki również fibraty mogą wywoływać różne działania niepożądane oraz są przeciwwskazane w niektórych schorzeniach. Do głównych przeciwwskazań należą:

• niewydolność nerek – fibraty przeciwwskazane są w ciężkiej niewydolności nerek, a w umiarkowanej wymagana jest redukcja stosowanych dawek.
• niewydolność wątroby
• kamica żółciowa
• ostre i przewlekłe zapalenie trzustki wywołane innymi czynnikami niż hipertrójglicerydemia
• ciąża i karmienie piersią
• wiek poniżej 18 lat

Do najczęściej występujących działań niepożądanych związanych ze stosowaniem fibratów należą zaburzenia ze strony przewodu pokarmowego oraz wątroby, takie jak:

• nudności, wymioty
• biegunka, bóle brzucha,
• wzdęcia
• zapalenie wątroby

Do rzadziej występujących działań niepożądanych należą kamica żółciowa, zapalenie trzustki, nadwrażliwość na światło, ból i zawroty głowy, wysypka i świąd, zaburzenia potencji. W trakcie leczenia fibratami powinno się okresowo sprawdzać czynność wątroby, oznaczając poziom aminotransferaz.

Fibraty a statyny – czy można je stosować razem?

Poważnym skutkiem ubocznym stosowania fibratów jest również miopatia objawiająca się bólami mięśniowymi, a w rzadkich przypadkach rabdomioliza, czyli rozpad tkanki mięśniowej. Problem dotyczy szczególnie pacjentów leczonych fibratami w skojarzeniu ze statynami. W przypadku konieczności równoległego stosowania leków z tych dwóch grup najmniejsze ryzyko niesie ze sobą łączenie statyn z fenofibratem.