ChAD, czyli choroba afektywna dwubiegunowa, to zaburzenie psychiczne należące do grupy zaburzeń nastroju. Jego objawem jest współwystępowanie epizodów depresyjnych z epizodami maniakalnymi lub hipomaniakalnymi. W przebiegu ChAD pacjent ma nienaturalnie podwyższony lub obniżony nastrój, a stany te występują naprzemiennie. Na chorobę dwubiegunową mówi się także psychoza maniakalno-depresyjna, cyklofrenia lub w skrócie dwubiegunówka.
Choroba dwubiegunowa (ChAD) – objawy, leczenie i przyczyny
W serwisie Apteline.pl zgodnie z wizją Grupy NEUCA zależy nam na przekazywaniu treści najwyższej jakości – sprawdzonych informacji, eksperckiej wiedzy. Dlatego nasze teksty piszą i weryfikują specjaliści – farmaceuci i lekarze.
Wiedza w pigułce
- Choroba dwubiegunowa należy do zaburzeń nastroju i wiąże się z naprzemiennym występowaniem epizodów depresyjnych oraz maniakalnych lub hipomaniakalnych.
- ChAD najczęściej ujawnia się przed 35. rokiem życia, a pierwsze objawy mogą pojawiać się już w późnym wieku nastoletnim lub we wczesnej dorosłości.
- W przebiegu choroby częściej i dłużej trwają epizody depresyjne, natomiast epizody manii/hipomanii są krótsze, ale zwykle bardziej spektakularne.
- Leczenie choroby dwubiegunowej jest długotrwałe i obejmuje farmakoterapię, psychoedukację oraz psychoterapię, często kontynuowane przez wiele lat.
- W sytuacji nasilonych objawów, myśli samobójczych lub zachowań agresywnych konieczny może być bezpłatny pobyt w szpitalu psychiatrycznym, także bez ubezpieczenia.
Choroba dwubiegunowa – co to jest i kto choruje?
Choroba afektywna dwubiegunowa charakteryzuje się naprzemiennym występowaniem epizodów manii/hipomanii oraz epizodów depresji. Pomiędzy epizodami następuje okres remisji, czyli całkowitego braku objawów lub ich występowaniu przy niewielkim nasileniu. ChAD uaktywnia się na ogół u osób do 35. roku życia, znacząco pogarszając ich funkcjonowanie w społeczeństwie. To właśnie choroba dwubiegunowa jest drugą najczęstszą przyczyną niezdolności do pracy z powodów psychiatrycznych. Według danych z 2017 roku udostępnionych przez NFZ w Polsce odnotowano 288 tys. osób ze zdiagnozowaną chorobą afektywną dwubiegunową.
Częstość występowania choroby afektywnej dwubiegunowej sięga do 11%. Na chorobę afektywną dwubiegunową chorują równie często kobiety, jak i mężczyźni, pierwszy epizod występuje przed 20. rokiem życia, a sama diagnoza najczęściej zapada w wieku 20-30 lat.
Typy choroby afektywnej dwubiegunowej (ChAD I, II i inne)
W klasyfikacji ICD-10 ChAD znajduje się w grupie F31):
- F31.0 - F31.2: Epizody hipomanii lub manii (z objawami psychotycznymi lub bez).
- F31.3 - F31.5: Epizody depresyjne (od lekkich po ciężkie z objawami psychotycznymi).
- F31.6 - F31.7: Epizody mieszane oraz stany remisji.
Nowsza klasyfikacja ICD-11 upraszcza podział, skupiając się na typie I (mania/mieszane) oraz II (hipomania), zrównując rangę epizodów mieszanych.
Wyróżniamy podtypy choroby afektywnej dwubiegunowej
- Typ I – epizody depresyjne (zwykle liczne) rozdzielone są co najmniej jednym lub kilkoma,
- Typ II – epizody depresyjne (zwykle jeszcze częstsze niż w II typie tej choroby) rozdzielone są jednym lub kilkoma epizodami hipomanii,
- Typ III – nawracające epizody depresji, stany maniakalne czy hipomaniakalne wywoływane są zbyt silnym działaniem leków przeciwdepresyjnych (nie pojawiają się samoistnie),
- Typ III i półmania lub hipomania – są następstwem nadużycia alkoholu lub innych substancji,
- Choroba afektywna sezonowa – epizody depresji występują w miesiącach jesienno-zimowych, a epizody manii lub hipomanii w okresie wiosenno-letnim,
- cyklotymia – jest przewlekłym stanem, dystymia występuje na przemian ze stanami hipomanii.
Można wyróżnić także tzw. „miękkie” spektrum choroby afektywnej dwubiegunowej, w którym nie rozpoznaje się epizodów manii lub hipomanii, jednak obserwuje się pewne cechy dwubiegunowości występujące w odpowiedniej konfiguracji, liczbie i nasileniu.
Bardzo rzadką postacią choroby dwubiegunowej jest mania jednobiegunowa, w przebiegu której występują wyłącznie nawracające stany maniakalne lub hipomaniakalne bez epizodów depresyjnych.
Przebieg choroby dwubiegunowej – fazy i zmiany nastroju
W przypadku typu I i II epizody następują po sobie w różnych okresach – zdarza się, że występuje jeden epizod na kilka lat, ale najczęściej choroba ma charakter nawrotowy, średnio do epizodu rocznie. Jeśli w ciągu roku jest więcej niż cztery epizody, to mówimy o chorobie afektywnej dwubiegunowej z szybką zmianą faz. Epizody mogą przechodzić jeden w drugi, a do takich nagłych zmian nastroju może dojść nawet w ciągu jednego dnia.
W chorobie dwubiegunowej częściej występują epizody depresyjne i trwają one dłużej niż epizody manii lub hipomanii. Na ogół przebieg choroby jest taki, że rozpoczyna się epizodem depresyjnym (lub kilkoma pod rząd), a epizod manii/hipomanii pojawia się później.
Objawy manii, hipomanii, depresji i epizodów mieszanych
Epizod depresyjny – objawy są charakterystyczne jak w przebiegu depresji – pojawiają się obniżenie nastroju, narastający smutek, zmęczenie, utrata sił i chęci do wykonywana nawet prostych czynności, silny spadek energii, co jest odczuwalne zwłaszcza po epizodzie manii lub hipomanii. Dochodzi do zaburzeń koncentracji, uwagi, a nawet do zahamowania psychoruchowego. W przebiegu choroby dwubiegunowej pacjentom bardzo często towarzyszy w ciągu dnia nadmierna senność.
Epizod manii - charakteryzuje się znacznie podwyższonym nastrojem, wręcz euforią niedopasowaną do sytuacji, przy czym często łatwo przechodzi od szczęścia do drażliwości, a nawet do agresji. Pacjent może mieć nastrój ekspansywny, czyli narzucający innym swoje zdanie, pomysły, a w przypadku odmowy – wpada w gniew. Podczas epizodu maniakalnego pojawia się także gonitwa myśli, co można zaobserwować podczas rozmowy z pacjentem – wypowiada się chaotycznie, wpada w słowotok, szybko zmienia wątki. Podczas epizodu manii często pojawia się skłonność do podejmowania ryzykownych zachowań. W nasilonym epizodzie mogą pojawić się objawy wytwórcze.
Epizod hipomanii – przypomina epizod manii, ale jest znacznie mnie nasilony, objawy nie są aż tak dokuczliwe, chory na ogół sam nie zauważa, że pojawiają się zmiany w zachowaniu. Podczas epizodu hipomanii nie pojawiają się objawy wytwórcze, mogą natomiast wystąpić zaburzenia koncentracji i uwagi.
Epizod mieszany - przejawia się jednoczesnym występowaniem objawów zarówno depresji, jak i manii lub hipomanii. Spowolnieniu psychoruchowemu może towarzyszyć przyspieszenie myśli, a większej aktywności - poczucie smutku, a nawet myśli samobójcze.
Choroba dwubiegunowa – diagnoza i kryteria rozpoznania
Rozpoznanie choroby afektywnej dwubiegunowej nastręcza pewnych trudności. O rozpoznaniu można mówić, jeśli wystąpiły co najmniej 2 nawroty choroby, przy czym co najmniej jeden epizod manii/hipomanii lub mieszany. Jeśli występują wyłącznie zaburzenia depresyjne, diagnozuje się zaburzenia afektywne jednobiegunowe, inaczej depresję nawracającą. Często zdarza się tak, że chorobę afektywną dwubiegunową diagnozuje się dopiero po latach leczenia w innym kierunku.
>> Objawy depresji – jak je rozpoznać i jak pomagać
Leczenie choroby afektywnej dwubiegunowej jest długotrwałe, może trwać kilkanaście lat, a nawet do końca życia pacjenta. Celem leczenia jest uzyskanie remisji w przebiegu epizodów choroby, co pozwala na normalne funkcjonowanie pacjenta. Leczenie uzależnione jest od nasilenia epizodów, a w trakcie remisji mówi się o leczeniu podtrzymującym. Na leczenie składają się farmakoterapia, psychoedukacja (także bliskich) oraz psychoterapia. Bardzo ważną rolą psychoedukacji jest nauczenie pacjenta rozpoznawania objawów, które wskazują na nadchodzący epizod, a także uczenia się rozpoznawania swoich stanów. Z kolei psychoterapia uzależniona jest od stopnia nasilenia objawów – na ogół zaleca się ją w okresach remisji. Zajęcia terapeutyczne mogą mieć różne formy – od nauki kontroli zachowań do nakierowanie na rozwój.
>> Preparaty wspierające układ nerwowy - suplementy na układ nerwowy
ChAD – jak wygląda leczenie i jakie leki się stosuje?
Najczęściej wybiera się leki o właściwościach stabilizujących nastrój: sole litu, kwas walproinowy i jego pochodne, karbamazepinę, lamotryginę, atypowe leki przeciwpsychotyczne, takie jak: aripiprazol, olanzapinę, kwetiapinę (rzadziej klozapinę). W przypadku epizodów depresyjnych czasami (ale pod stałą kontrolą lekarską) stosuje się leki przeciwdepresyjne. Celem uzyskania szybszego uspokojenia pacjenta oraz redukcji zachowań agresywnych można stosować benzodwuazepiny oraz klasyczne leki przeciwpsychotyczne (np. haloperidol, zuklopentiksol). W zależności od stanu pacjenta konieczna może okazać się hospitalizacja.
>> Leki uspokajające bez recepty
Choroba dwubiegunowa – kiedy i gdzie szukać pomocy?
W przypadku silnych objawów manii lub depresji, uczucia, że sytuacja jest nie do zniesienie, obaw przed skrzywdzeniem siebie lub innych (agresja), a także przy obawach o swoje życie należy:
- Skontaktować się z numerem 112 (lub pogotowiem pod nr 999),
- Udać się na izbę przyjęć w szpitalu, który posiada odział psychiatryczny,
- udać się na SOR w szpitalu, w którym znajduje się oddział psychiatryczny.
Pamiętaj, pobyt w szpitalu psychiatrycznym jest bezpłatny – także dla osób, które nie są objęte ubezpieczeniem zdrowotnym. Można także skorzystać z telefonu wsparcia dla osób dorosłych w kryzysie psychicznym – pod numerem 800 70 2222.
>> Jak się uspokoić? Metody relaksacyjne, leki i zioła na uspokojenie
Choroba dwubiegunowa (ChAD) – FAQ
Jeśli jedno z rodziców ma ChAD, ryzyko u dziecka jest wyraźnie wyższe (szacunki różnią się między badaniami, często podaje się około 10–20% lub więcej). Sama choroba nie jest dziedziczona w prosty sposób, wzrasta natomiast ryzyko wystąpienia zaburzeń w dziecka. Natomiast ryzyko zachorowania w populacji ogólnej wynosi około 1–3%.
Różnice między chorobą afektywną dwubiegunową (ChAD) typu I, ChAD typu II i cyklotymią dotyczą przede wszystkim nasilenia i rodzaju epizodów nastroju.
- ChAD typu I – występuje co najmniej jeden epizod manii, a objawy są nasilone i utrudniają funkcjonowanie (podwyższony lub drażliwy nastrój, wysoka energia, brak potrzeby snu, gonitwę myśli, zachowania impulsywne, objawy wytwórcze w ciężkich przypadkach). Do rozpoznania nie są konieczne epizody depresyjne, choć mogą się pojawić.
- ChAD typu II – występują co najmniej jeden epizod hipomanii oraz co najmniej jeden epizod dużej depresji. Hipomania jest łagodniejsza od manii, ale powodując tak dużego upośledzenia w funkcjonowaniu. Zwykle w porównaniu do epizodu depresji jest uważana za okres dobrego samopoczucia.
- Cyklotymia – uznawana jest za przewlekłe zaburzenie ze spektrum dwubiegunowego o łagodnym charakterze. Przez co najmniej 2 lata u dorosłych, a 1 rok u dzieci i nastolatków, występują liczne okresy objawów hipomaniakalnych, które nie spełniają pełnych kryteriów hipomanii oraz objawów depresyjnych, które nie spełniają pełnych kryteriów depresji. Nastrój faluje, ale objawy nie są tak nasilone, aby rozpoznać ChAD I lub II.
Najważniejszą różnicą jest to, że przy depresji jednobiegunowej występują tylko epizody depresji. Natomiast przy ChAD oprócz depresji występują również okresy podwyższonego nastroju i energii — hipomania lub mania.
Do objawów zalicza się naprzemienne występowanie epizodów depresji (czyli obniżenia nastroju) z epizodami mani lub hipomanii (nadmierną euforią, radością, gonitwą myśli, energią). Jako pierwszy występuje epizod depresji, a choroba najczęściej pojawia się już przed 20. rokiem życia, przy czym nastręcza trudności diagnostycznych, w związku z czym diagnozowana jest w przedziale 20– 30 lat.
- Cichoń, L., Kozik, M. J., Siwiec, A., & Rybakowski, J. K. (2020). Obraz kliniczny i leczenie choroby afektywnej dwubiegunowej u dzieci i młodzieży. Psychiatria Polska, 54(1).
- Gorostowicz, A., & Siwek, M. (2018). Trudności w diagnostyce choroby afektywnej dwubiegunowej. Psychiatria i Psychologia Kliniczna, 18(1).
- Święcicki Ł., Choroba afektywna dwubiegunowa. Scenariusze rozwiązań, Wrocław 2018.
