Żółta gorączka to groźna choroba przenoszona przez komary w tropikalnych regionach Afryki, Ameryki Środkowej i Południowej. Może prowadzić do żółtaczki, skazy krwotocznej, niewydolności wielonarządowej i zgonu. Żółtej febry nie leczy się przyczynowo, dlatego bardzo ważne jest szczepienie oraz ochrona przed komarami.
Żółta febra – przyczyny, objawy, leczenie i szczepienie. Jak skutecznie się zabezpieczyć przed wyjazdem?
W serwisie Apteline.pl zgodnie z wizją Grupy NEUCA zależy nam na przekazywaniu treści najwyższej jakości – sprawdzonych informacji, eksperckiej wiedzy. Dlatego nasze teksty piszą i weryfikują specjaliści – farmaceuci i lekarze.
Wiedza w pigułce
- Żółta febra to ostra wirusowa choroba z grupy gorączek krwotocznych, występująca w tropikalnych rejonach Afryki, Ameryki Środkowej i Południowej.
- Zakażenie następuje przez ukłucie zakażonego komara – choroba nie przenosi się między ludźmi, przez żywność ani wodę.
- U większości chorych objawy ograniczają się do fazy ostrej (gorączka, dreszcze, bóle głowy i mięśni, nudności, wymioty), ale u ok. 15% dochodzi do fazy toksycznej z żółtaczką, skazą krwotoczną i nawet 50‑procentową śmiertelnością.
- Nie istnieje specyficzne leczenie przyczynowe wirusa żółtej febry – terapia ma wyłącznie charakter objawowy.
- Najskuteczniejszą metodą zapobiegania chorobie jest szczepienie jedną dawką szczepionki przeciwko żółtej gorączce, które zapewnia długotrwałą ochronę.
Żółta febra, żółta gorączka – ostra choroba zakaźna
Żółta febra należy do grupy wirusowych gorączek krwotocznych. Za jej rozwój odpowiada wirus żółtej gorączki należący do rodziny Flaviviridae. Jest to ta sama rodzina, co wirus dengi, wirus Zachodniego Nilu czy wirus japońskiego zapalenia mózgu. Głównym wektorem są komary z rodzaju Aedes (np. komar egipski) oraz – w Ameryce Południowej – leśne komary Haemagogus i Sabethes. Nazwa choroby – żółta febra, żółta gorączka – pochodzi od charakterystycznego objawu – żółtaczki, czyli zażółcenia skóry i oczu, które pojawia się w cięższych przypadkach. W Międzynarodowej Klasyfikacji Chorób ICD-10 żółta febra ma kod A95.
Rejony występowania żółtej gorączki
Żółta febra występuje endemicznie w rejonach tropikalnych Afryki Subsaharyjskiej oraz Ameryki Środkowej i Południowej, gdzie rocznie diagnozuje się około 200 tysięcy przypadków choroby. Osoby podróżujące do tych regionów są narażone na zachorowanie, ale należy pamiętać, że istnieje szczepionka przeciwko wirusowi – i jest ona obowiązkowa.
Jak dochodzi do zakażenia żółtą febrą?
Żółtą febrę wywołuje wyłącznie wirus, a do zakażenia dochodzi tylko na etapie ukłucia przez zainfekowanego komara. Nie ma możliwości transmisji wirusa w inny sposób – ani przez kontakt ze zwierzętami, jedzenie, ani przez przeniesienie wirusa z człowieka na człowieka. Zakażone wirusem komary bytują w lasach deszczowych i na terenach zamieszkałych przez ludzi. Wirus przedostaje się do organizmu w momencie wkłucia, a w ciągu 24 godzin atakuje węzły chłonne, śledzionę, nerki, wątrobę i szpik kostny.
Objawy żółtej gorączki, ciężki przebieg choroby
Okres od momentu zakażenia do pojawienia się pierwszych objawów choroby wynosi od 3 do 6 dni. Początek żółtej febry zawsze jest nagły, ale zdarzają się też przypadki bezobjawowe – jeśli jednak objawy się pojawiają, to przebiegają jedno- lub dwufazowo.
Pierwsza faza żółtej gorączki
Pierwszy etap choroby nazywamy fazą ostrą, w której pojawiają się dreszcze, gorączka, ból głowy, osłabienie, bóle mięśni, zawroty głowy, nudności i wymioty. Na ogół objawy żółtej gorączki ustępują po kilku dniach.
Żółta febra w ciężkiej postaci
U 15 proc. pacjentów w ciągu 48 godzin dolegliwości powracają, a choroba przechodzi w tak zwaną fazę toksyczną. Wtedy pojawia się gorączka, nudności, wymioty, żółtaczka, ból brzucha i objawy niewydolności nerek. W niewielkiej liczbie przypadków rozwija się skaza krwotoczna, zaburzenia krzepnięcia krwi (krwawienia z nosa, krwawienia z dziąseł, krwotoki z przewodu pokarmowego, wymioty z krwią). W zaawansowanej fazie choroby dochodzi do tzw. niewydolności wielonarządowej i śpiączki.
Żółta febra, jeśli dojdzie do fazy toksycznej, jest chorobą o wysokiej śmiertelności, sięgającej nawet do 50 proc. Do zgonu dochodzi w ciągu 10 dni, najczęstszą przyczyną śmierci są niewydolność wątroby lub nerek oraz zaburzenia krzepnięcia prowadzące do krwotoków.
Dlaczego żółta febra jest tak groźna dla organizmu?
Żółta gorączka jest uznawana za jedną z najgroźniejszych chorób wirusowych przenoszonych przez komary. Jej wysoka śmiertelność wynika z kilku czynników:
- przede wszystkim z szybkiego uszkadzania ważnych narządów oraz silnej reakcji organizmu na wirusa (wirus żółtej gorączki szybko się namnaża);
- najbardziej zaatakowana jest wątroba, przez co powstaje charakterystyczna żółtaczkę, zaburzony zostaje metabolizmu i dochodzi do zatrucia organizmu toksynami;
- w ciężkiej postaci choroby zaburzone jest krzepnięcie krwi – ryzyko krwotoków;
- niewydolność wielonarządowa w zaawansowanej fazie choroby jest bardzo trudna do leczenia;
- w przeciwieństwie do wielu innych chorób wirusowych nie istnieje lek, który bezpośrednio zwalcza wirusa żółtej febry, dlatego ciężkie przypadki są bardzo trudne do opanowania.
Jak wygląda leczenie żółtej febry: leczenie objawowe, czego nie należy stosować?
W pierwszej kolejności chorobę należy zdiagnozować – w Polsce można ją podejrzewać na podstawie objawów oraz informacji, że chory wrócił z rejonów zagrożonych chorobą. W celu diagnozy wykonuje się badania molekularne metodą RT-PCR lub badania serologiczne polegające na wykryciu swoistych przeciwciał klasy IgM lub IgG.
Nie istnieje leczenie przyczynowe żółtej febry – terapia polega jedynie na łagodzeniu objawów choroby oraz na wspieraniu funkcji życiowych pacjenta. Choremu podaje się leki przeciwbólowe, przeciwgorączkowe oraz nawadnia go. W razie potrzeby wykonuje się transfuzję krwi. Leczenie trwa kilka dni, ale powrót do zdrowia – nawet kilka tygodni.
Ważne – nie należy stosować kwasu acetylosalicylowego oraz niesteroidowych leków przeciwzapalnych ze względu na zwiększone ryzyko krwawień.
Profilaktyka żółtej febry – szczepienie, „żółta książeczka”
Szczepienie przeciwko żółtej gorączce
Szczepionka przeciwko żółtej febrze jest skuteczną metodą zapobiegania chorobie. Preparat zawiera żywy, atenuowany wirus i zapewnia długotrwałą odporność już po jednej dawce. Szczepienie może być podane u dzieci już od 9. miesiąca życia. Co ważne – szczepienie jest obowiązkowe przy wyjeździe do krajów endemicznego i epidemicznego występowania choroby (kraje Afryki oraz Ameryki Południowej i Środkowej). Zaszczepić się muszą również osoby opuszczające te tereny i udające się do Australii lub tropikalnej części Azji. Po wykonaniu szczepienia jest ono wpisywane do tzw. żółtej książeczki, czyli międzynarodowej książeczki szczepień, honorowanej na granicach wielu państw.
Przeciwwskazania do wykonania szczepienia:
- wiek poniżej 9. miesiąca życia
- ciąża,
- uczulenie na białko jaja kurzego,
- poważny niedobór odporności.
Możliwe skutki uboczne po szczepieniu pojawiają się 1–3 dni i ustępują samoistnie. Do typowych objawów zaliczamy ból, zaczerwienienie lub obrzęk w miejscu wkłucia, niewielką gorączkę, ból głowy, zmęczenie, złe samopoczucie, bóle mięśniowe, bóle stawów,
U niewielkiej liczby osób mogą wystąpić silniejsze reakcje organizmu, takie jak wysoka gorączka, dreszcze, wysypka, powiększenie węzłów chłonnych. Zazwyczaj również ustępują samoistnie.
Poważne skutki uboczne:
- reakcja alergiczna (anafilaksja): trudności w oddychaniu, obrzęk twarzy lub gardła, spadek ciśnienia, pokrzywka;
- powikłania neurologiczne: silny ból głowy, drgawki, zaburzenia świadomości, zapalenie mózgu;
- choroba trzewna związana ze szczepionką: niewydolność narządów, zaburzenia pracy wątroby.
Żółta febra – najczęściej zadawane pytania (FAQ)
Aktualnie nie ma leku przeciwwirusowego działającego bezpośrednio na wirusa żółtej febry, dlatego leczenie polega na terapii objawowej w warunkach szpitalnych – intensywnym nawadnianiu, stosowaniu leków przeciwgorączkowych i przeciwbólowych (z unikaniem kwasu acetylosalicylowego i klasycznych NLPZ), leczeniu zaburzeń krzepnięcia, transfuzjach krwi, wspomaganiu funkcji wątroby, nerek i układu krążenia.
Do zakażenia dochodzi wyłącznie poprzez ukłucie zakażonego komara (głównie Aedes aegypti oraz w Ameryce Południowej Haemagogus i Sabethes), który przenosi wirusa żółtej gorączki z rezerwuaru (ludzie, małpy) na człowieka; choroba nie szerzy się przez kontakt bezpośredni między ludźmi, jedzenie, wodę czy drogą kropelkową.
Szczepionki nie podaje się dzieciom <9. miesiąca życia, osobom z ciężkimi niedoborami odporności, poważną alergią na białko jaja kurzego lub składniki szczepionki oraz zwykle kobietom w ciąży; typowe, łagodne odczyny to ból, zaczerwienienie i obrzęk w miejscu wkłucia, gorączka, bóle głowy, mięśni i stawów, a bardzo rzadko mogą wystąpić ciężkie NOP-y, takie jak reakcja anafilaktyczna, powikłania neurologiczne lub ciężka choroba narządowa związana z wirusem szczepionkowym, co wymaga natychmiastowej konsultacji lekarskiej i zgłoszenia do sanepidu.
Po 3–6 dniach od zakażenia pojawia się nagła gorączka, dreszcze, bóle głowy i mięśni, osłabienie, nudności i wymioty (faza ostra), a u części pacjentów po krótkiej poprawie w ciągu 1–2 dni rozwija się faza toksyczna z nawrotem gorączki, żółtaczką, bólem brzucha, niewydolnością nerek, skazą krwotoczną (krwawienia z nosa, dziąseł, przewodu pokarmowego) i ryzykiem śpiączki.
Profilaktyka opiera się na szczepieniu jedną dawką żywej, atenuowanej szczepionki (zwykle od 9. miesiąca życia) oraz rygorystycznej ochronie przed ukłuciami komarów; szczepienie jest obowiązkowe lub silnie zalecane przy podróżach do krajów endemicznych w Afryce oraz Ameryce Środkowej i Południowej, a także przy wyjeździe z tych regionów do niektórych krajów innych kontynentów.
