Szczepionka na meningokoki – kiedy szczepić i czy to konieczne?

Szczepienie przeciwko meningokokom, czyli dwoinkom zapalenia opon mózgowo-rdzeniowych (Neisseria meningitidis) pozwala uchronić dziecko przed poważnymi powikłaniami inwazyjnej choroby meningokokowej, mogącej stanowić zagrożenie dla życia. Szczepionki można podawać dzieciom już od 2 miesiąca życia. Zaleca się je szczególnie niemowlętom, małym dzieciom i osobom z grup ryzyka, które ze względu na nierozwinięty albo wadliwie działający układ odpornościowy, są najbardziej narażone na zakażenie tymi bakteriami. Szczepionka na meningokoki jest płatna.

Jakie choroby wywołują meningokoki?

Meningokoki to bakterie gram-ujemne zdolne do rozwijania poważnych zakażeń i chorób u ludzi. Dzielimy je na 12 grup serologicznych różniących się budową, zaraźliwością czy przebiegiem wywoływanych przez nie chorób. Najbardziej niebezpieczne są serogrupy A, B, C, W, Y. Ludzki organizm może być nieszkodliwym nosicielem u około 10% populacji zdrowych osób, jednak w rzadkich przypadkach atakuje system obronny gospodarza i powoduje inwazyjną chorobę meningokokową (IChM) która obejmuję:

• Meningokokowe zapalenie opon mózgowo-rdzeniowych – to najpowszechniejsza postać inwazyjnego zakażenia meningokokowego, szczególnie u dzieci i młodzieży. Choroba wiąże się z silnym stanem zapalnym błon mózgowych (opon mózgowych – miękkiej, twardówki oraz pajęczynówki) i przestrzeni podpajęczynówkowej. Pacjenci zazwyczaj zgłaszają się z nagłym nasilającym się bólem głowy, wysoką gorączką, nudnościami, wymiotam, odrętwieniem, zimnymi kończynami, przyśpieszonym oddechem, nadwrażliwością na światło i sztywnością karku. Zaburzenia świadomości, od senności do śpiączki, mogą się pojawiać szybko, szczególnie u małych dzieci. Większość przypadków meningokokowego zapalenia opon mózgowo-rdzeniowych ustępuje całkowicie, jeśli szybko zostanie wdrożony odpowiedni antybiotyk. Rokowanie jest znacznie gorsze, jeśli infekcja współistnieje z sepsą. Śmiertelność w przypadku podjętego leczenia wynosi 13%, a bez leczenia nawet 50-90%.

• Sepsę/posocznicę meningokokową (meningokokcemia) – stanowi drugą główną chorobę wywoływaną przez meningokoki i może być bardziej niebezpieczna niż meningokokowe zapalenie opon mózgowo-rdzeniowych. Gdy bakterie z powodzeniem wnikają do krwiobiegu, mnożą się szybko i rozsiewają się po całym organizmie. Śmiertelność przy meningokokcemii sięga 50% przypadków nawet podczas leczenia, a wynika to m. in. z szybkiego rozwoju wstrząsu septycznego i niewydolności wielonarządowej. Najbardziej charakterystycznym objawem meningokokcemii jest wysypka. Początkowo jest łuskowata szybko zmienia się w drobne czerwono-sine wybroczyny (plamki) zwłaszcza na tułowiu i kończynach dolnych. W ciężkich przypadkach może dojść do tzw. plamicy piorunującej, masywnego obumierania tkanek z możliwością amputacji palców lub całych kończyn. Około 10-30% pacjentów z chorobą meningokokową dostaję sepsy bez objawów zapalenia opon mózgowych. To bardzo zły sygnał, sugerujący, że bakterie mnożą się tak szybko w krwi, że zapalenie mózgu nie mogło się w pełni rozwinąć.

Największa zapadalność na inwazyjną chorobę meningokokową przypada na 1 i 2. rok życia. Wśród serotypów meningokoków odpowiedzialnych za zakażenia w Polsce występują głównie typy B (70%) i w mniejszym stopniu C (19%) choć wzrasta ilość infekcji serotypem W (8%). Inne typy są również obecne w naszym kraju, jednak z punktu widzenia klinicznego nie mają zbyt dużego znaczenia, ponieważ raczej wiążą się z nosicielstwem niż z ostrymi objawami.

Powikłania po inwazyjnej chorobie meningokokowej są bardzo częste i występują u 15-33% chorych w zależności od grupy wiekowej czy podjętej terapii. Do najpopularniejszych zaliczamy utratę słuchu (głuchota), trudności w nauce, problemy neurologiczne (m. in. padaczka), motoryczne, zaburzenia układu krążenia, niewydolność nerek.

Meningokoki – jak dochodzi do zakażenia

Dziecko zaraża się drogą kropelkową przez kontakt z nosicielem meningokoków, niezależnie czy występują u niego objawy zakażenia, czy nie. Meningokoki bytują w górnych drogach oddechowych, a dokładniej w błonie śluzowej nosogardła. Do zakażenia potrzebny jest kontakt z wydzieliną nosiciela poprzez pocałunek, używanie wspólnych naczyń, kichanie, kaszel, oblizywanie smoczka dziecka itp.

Ryzyko zachorowania zwiększa się w sytuacji przebywania dużej ilości osób w jednym pomieszczeniu. Stąd szczepienia rekomendowane są dzieciom uczęszczającym do żłobka, przedszkola, ale także młodzieży zamieszkującej internaty i akademiki.

Szczepienie na meningokoki – czy jest konieczne?

Inwazyjna choroba meningokokowa atakuje ok. 1,2 mln osób co roku na całym świecie, z czego 135 000 infekcji kończy się zgonem. W Polsce podobnie jak w innych krajach powszechnie stosujących szczepionki odsetek zachorowań na inwazyjne formy zakażenia meningokokami nie jest bardzo duży – rocznie klasyfikuję się ok. 100-250 przypadków. Ze względu na znaczne ryzyko śmiertelności i ciężkość choroby, wskazana jest prewencja w postaci szczepień przeciwko meningokokom.

Do zakażenia może dojść w każdej grupie wiekowej, jednak najczęściej dotyka ono małe dzieci do 5 roku życia. Szczepienia warto rozważyć również u nastolatków od15 do 19 r. ż.

Szczepionka przeciw meningokokom stanowi jedyną formę profilaktyki zakażenia. Zapewnia wysoką skuteczność potwierdzoną badaniami w zapobieganiu inwazyjnej chorobie meningokokowej i redukcji nosicielstwa co jest szczególnie istotne w przypadku osób młodych. To najbardziej wartościowa ochrona (nie licząc profilaktycznej, poekspozycyjnej antybiotykoterapii) przed tą groźną dla zdrowia infekcją.

O szczepieniu na meningokoki powinni przede wszystkim pomyśleć rodzice dzieci posyłanych do żłobków i przedszkoli. Ryzyko zakażenia w tych grupach rośnie, a im mniejsze dziecko, tym większe ryzyko gorszych powikłań i zwiększona śmiertelność.

Dziecko które miało bliski kontakt z osobą cierpiącą na inwazyjną chorobę meningokokową, jest narażone na infekcję. Koniecznie należy zgłosić to jak najszybciej lekarzowi który może zadecydować o profilaktycznym podaniu antybiotyku który wyeliminuję bakterię i zmniejszy ryzyko zachorowania.

Meningokoki – kiedy szczepić?

Szczepienie przeciwko meningokokom powinno się rozpocząć w 1. roku życia dziecka, a pierwszą dawkę szczepionki można podać już od 2 miesiąca życia. Zabezpieczenie przed meningokokami „działa”, ale miano przeciwciał u dziecka dość szybko spada i konieczne jest podanie kolejnej dawki. Ponowne szczepienie wykorzystuje już istniejącą pamięć immunologiczną, aby przywrócić i wydłużyć ochronę przez bakterią w okresach życia, kiedy istnieje największe ryzyko zakażenia i powikłań. Niektórzy rozpoczynają szczepienia, gdy dziecko jest starsze, co oczywiście nie jest błędem, natomiast należy przed szczepieniem unikać dużych skupisk ludzi i posyłania dziecka do żłobka czy przedszkola.

Tryb szczepień, czyli to, kiedy podaje się kolejne dawki szczepionki, zależy od podawanego preparatu i wieku pacjenta rozpoczynającego szczepienie.

Kalendarz szczepień uwzględnia szczepienia przeciwko meningokokom jako szczepienia zalecane, a nie obowiązkowe i są one odpłatne.

Czy szczepienie jest konieczne po kontakcie z chorym?

Po bliskim kontakcie z osobą zainfekowaną należy koniecznie zgłosić się do lekarza. Doktor oceni ryzyko i może profilaktycznie zalecić terapię antybiotykową która zadziała od razu i pozwoli wyeliminować rozwój choroby lub ewentualne nosicielstwo bakterii. Szczepienie nie zapobiega aktywnej ekspozycji i daję ochronę dopiero po kilku, kilkunastu dniach.

Jaka szczepionka przeciwko meningokokom?

Wśród stosowanych szczepionek przeciwko meningokokom wyróżnia się:

• Szczepionki białkowe skierowane przeciwko meningokokom grupy B. Posiadają m. in. rekombinowane (zmodyfikowane genetycznie) białka, które zapewniają odpowiedź immunologiczną organizmu w razie infekcji bakteryjnej. Obecnie na rynku polskim (2026) stosuję się dwie szczepionki na meningokoki tego typu – jedna z nich oprócz rekombinowanych białek zawiera pęcherzyki błony zewnętrznej bakterii co zwiększa zakres ewentualnej odpowiedzi odpornościowej pacjenta i mogą być nią szczepione dzieci już w 2 miesiącu życia. Druga z szczepionek bazuje na samych zmodyfikowanych białkach i może być stosowana od 10 roku życia.
• Szczepionka skoniugowana, czterowalentna przeciwko meningokokom 4 serotypów A, C, W i Y. Zawiera połączone ze sobą polisacharydy meningokoków co zapewnia lepszą immunogenność preparatu przy zminimalizowaniu ewentualnych skutków ubocznych podania szczepionki. Pierwsza dawka może być podana niemowlętom już w 2 miesiącu życia.
• Szczepionka skoniugowana monowalentna przeciwko meningokokom serotypu C. To szczepionka polisacharydowa o wysokiej immunogenności. Cykl szczepień można rozpocząć po ukończeniu 2 miesiąca życia dziecka.

Uwaga – nie ma jednej szczepionki, która chroniłaby jednocześnie przed meningokokami grup B i C. W przypadku małych dzieci, u których występują głównie zakażenia meningokokami grup B można podać dwie szczepionki podczas tej samej wizyty co uchroni malucha przed kolejnym stresującym przeżyciem. Taka koadministracja szczepienia jest popularnym i zalecanym zabiegiem ułatwiającym trzymanie się kalendarza szczepień ochronnych.

Szczepionka na meningokoki typu B (MenB) – schemat szczepienia

Ze względu na dane epidemiologiczne, w Polsce powinno się szczepić przede wszystkim szczepionką na meningokoki typu B. Schemat podania szczepionki z białkami rekombinowanymi wygląda następująco:

• niemowlęta w przedziale od 2 do 5 miesięcy powinny otrzymać 3 dawki szczepionki w 1 roku życia (schemat 3+1) z co najmniej jednomiesięcznym okresem przerwy pomiędzy dawkami, a także jedną dawkę przypominającą w wieku 12–23 miesięcy;
• dzieci niezaszczepione przed ukończeniem 5 miesiąca życia, lecz poniżej 12 miesiąca, powinny otrzymać 2 dawki szczepionki w 1 roku życia z co najmniej 2-miesięcznym odstępie czasu, a następnie 1 dawkę przypominającą w 2 roku życia (schemat 2+1);
• dzieci nieszczepione w 1 roku życia powinny otrzymać 2 dawki w odstępie co najmniej 2 miesięcy i 1 dawkę przypominającą z zachowaniem odstępu 12 – 23 miesięcy od serii szczepień (schemat 2+1);
• dzieci powyżej 2. roku życia i dorośli otrzymują 2 dawki szczepionki bez konieczności szczepienia uzupełniającego.

Szczepionka skoniugowana na meningokoki typu A, C, W, Y (MenACWY) – schemat szczepienia

• niemowlęta w wieku od 2 do ukończenia 5 miesiąca (schemat 2+1) – dwie dawki z min. 2 miesięcznym odstępem. Kolejna dawka przypominająca w wieku 12 miesięcy i co najmniej 2 miesiące od podania poprzedniej dawki;
• niemowlęta w wieku od 6 miesiąca życia (schemat 1+1) – 1 dawka szczepionki. Kolejna przypominająca w wieku 12 miesięcy i co najmniej 2 miesiące od podania poprzedniej dawki;
• dzieci powyżej 12 miesiąca życia i dorośli – jedna dawka szczepionki.

Szczepionka skoniugowana na meningokoki typu C (MenC) – schemat szczepienia

• niemowlęta rozpoczynające cykl szczepień między początkiem 3, a końcem 4 miesiąca życia (schemat 2+1) – dwie dawki z min. przerwą 2 miesięcy. Trzecia dawka (przypominająca) w wieku ok. 12-13 miesięcy w odstępnie co najmniej 6 miesięcy od ostatniego szczepienia.
• niemowlęta od 4 do 12 miesiąca (schemat 1+1) – pojedyncza dawka i kolejna dawka przypominająca w wieku ok. 12-13 miesięcy w odstępie co najmniej 6 miesięcy od poprzedniej dawki.
• dzieci powyżej 12 miesiąca i dorośli – jedna dawka szczepionki bez konieczności podania przypominającej.

Łączenie szczepionek na meningokoki z innymi – koadministracja

Szczepionka na meningokoki może być podana w tym samym dniu wraz z innymi szczepieniami co znacząco usprawni trzymanie się wyznaczonych terminów. Taki schemat zapewnia mniej stresu i jest to szczególnie istotne dla najmłodszych pacjentów. W przypadku pojawienia się niekorzystnych objawów poszczepiennych wystąpią one w jednym czasie, a nie po każdej osobnej szczepionce. Częstym schematem jest podanie podczas jednej wizyty szczepionki białkowej na serotyp B wraz z szczepionką skoniugowaną na serotypy A, C, W, Y. Iniekcje nie są wykonywane w to samo miejsce – zazwyczaj każda w inną kończynę.

Przeciwwskazania do szczepienia na meningokoki

Głównym przeciwwskazaniem jest ciężka reakcja poszczepienna po poprzedniej dawce szczepionki lub po podaniu innych szczepionek powstała na skutek nadwrażliwości lub alergii na któryś z jej składników. W przypadku wcześniaków należy ocenić precyzyjnie stan kliniczny dziecka przed podaniem szczepienia oraz monitorować funkcje oddechowa takich dzieci przez okres 48-72 godzin po podaniu szczepionki (szczególnie u tych urodzonych przed 28 tygodniem ciąży).

Szczepionki na meningokoki – powikłania

Szczepionka przeciwko meningokokom, jak każda inna szczepionka, może dawać działania niepożądane, choć jeśli występują to zazwyczaj są łagodne i ustępują w ciągu kilku dni.

Powikłania, jakie mogą pojawić się po szczepieniu przeciwko meningokokom to:

• gorączka i stan podgorączkowy,
• ból i zaczerwienienie w miejscu wkłucia,
• osłabienie apetytu,
• zmęczenie, ospałość,
• bóle głowy i mięśni.

Można spodziewać się, że w dobie po szczepieniu dziecko będzie miało gorsze samopoczucie (płacz, drażliwość) co jest całkowicie naturalną reakcją. Wśród dzieci po szczepieniu na meningokoki serotypu B często pojawia się gorączka i ból, zgodnie z zaleceniami podaje się profilaktycznie paracetamol by złagodzić te objawy. Istotne po szczepieniu jest odpowiednie nawodnienie organizmu (w przypadku niemowląt karmienie mlekiem zgodnie z stałym, codziennym schematem). Bardzo rzadko odnotowywane są ciężkie powikłania po szczepieniu jak omdlenia, drgawki, zaburzenia neurologiczne. W placówce medycznej pacjent jest zawsze pod opieką wyspecjalizowanego personelu, jednak jeśli jakieś niepokojące objawy pojawią się w domu to należy jak najszybciej zgłosić się po pomoc!

Ile lat działa szczepionka na meningokoki?

Badania pokazują że pacjenci zachowują ochronę przez co najmniej 10 lat po szczepieniu. By zachować tak długi okres bezpieczeństwa koniecznie jest przeprowadzenie całego cyklu szczepienia przeznaczonego dla danej grupy wiekowej wraz z dawką przypominającą jeśli taka jest konieczna. Ochrona nie jest dożywotnia! Dla większości populacji dawki przypominające w ciągu pierwszych 10 lat nie są zalecane, ale wyjątek mogą stanowić pacjenci chorujący na przewlekłe schorzenia obniżające odpowiedź immunologiczną organizmu.

Zaszczep się w aptece!

Od 1 lutego 2026 roku na mocy obwieszczenia Ministra Zdrowia z dnia 23.12.2025 osoby dorosłe mogą zaszczepić się na meningokoki w aptece! Kwalifikacja do szczepienia i podanie samej szczepionki jest bezpłatne dla pacjenta. Odpłatna jest sama szczepionka, która na chwilę obecną (2026 r) nie jest refundowana więc jej cena może różnić się między poszczególnymi aptekami.