Szczepienia dla podróżnych – które są obowiązkowe, a które warto zrobić przed wyjazdem za granicę?

Jak zaplanować szczepienia dla podróżnych – kiedy się zgłosić do lekarza?

To, przeciwko czemu powinniśmy się zaszczepić przed wyjazdem, powinien ocenić lekarz medycyny podróży lub inna osoba kwalifikująca do szczepień, a wszelkie szczepionki są lekami wydawanymi na receptę. Zakres szczepień przeciwko chorobom zakaźnym, które warto wykonać, zależy od kilku czynników:

• kraju i regionu docelowego wyjazdu,
• sezonu,
• długości pobytu,
• charakteru podróży (np. krótki pobyt w hotelu, praca, wolontariat, turystyka piesza),
• dotychczasowych szczepień pacjenta,
• ewentualnych przeciwwskazań zdrowotnych.

Do lekarza najlepiej zgłosić się 6–8 tygodni przed wyjazdem. Daje to czas na pełną serię i osiągnięcie ochrony immunologicznej. 

>> Leki na receptę stosowane w zakażeniach

Najważniejsze szczepienia zalecane w podróży – lista

Cholera

Choroba przenosi się głównie przez skażoną wodę i żywność, a ryzyko wzrasta w regionach o złych warunkach sanitarnych oraz w czasie epidemii. Szczepienie rozważa się przede wszystkim u osób podróżujących do części Afryki, Azji, Ameryki Południowej i Środkowej, zwłaszcza przy dłuższych pobytach lub podróżach w warunkach ograniczonej higieny. W Unii Europejskiej dopuszczone są szczepionki doustne, a stosowane schematy obejmują jedną, dwie lub trzy dawki w zależności od preparatu i zaleceń.

Dur brzuszny

Do zakażenia dochodzi przez spożycie skażonej wody lub żywności, najczęściej w regionach o ograniczonym dostępie do bezpiecznej infrastruktury sanitarnej. Szczepienie zalecane jest przede wszystkim przy podróżach do Azji Południowej, Afryki oraz Ameryki Środkowej i Południowej. W Polsce stosowane są szczepionki podawane w pojedynczym wstrzyknięciu oraz w formie doustnej. Schemat może obejmować jedną dawkę szczepionki iniekcyjnej lub trzy dawki doustne przyjmowane w określonych odstępach czasu.

Japońskie zapalenie mózgu

Choroba przenoszona jest przez ukłucia komarów, głównie na obszarach wiejskich i podmiejskich Azji. Ryzyko rośnie przy dłuższych pobytach, nocowaniu poza dużymi miastami oraz w sezonach zwiększonej aktywności komarów. Podstawowy schemat szczepienia obejmuje dwie dawki podawane w odstępie 28 dni.

Kleszczowe zapalenie mózgu (KZM)

Zakażenie następuje głównie w wyniku ukłucia zakażonego kleszcza. Ryzyko dotyczy przede wszystkim osób podróżujących do regionów endemicznych w Europie Środkowej i Wschodniej oraz w części Azji – jako przykładowe kierunki wymieniane są m.in. Litwa, Estonia czy Słowenia. Szczepienie zalecane jest szczególnie przy aktywnościach na terenach zielonych, takich jak trekking, biwakowanie, praca w lesie czy dłuższe pobyty na obszarach wiejskich, zwłaszcza w sezonie wiosenno-letnim. Profilaktyka szczepienna obejmuje standardowo serię trzech dawek podstawowych, które zapewniają długotrwałą ochronę, z możliwością stosowania schematu przyspieszonego w razie potrzeby szybszego uodpornienia.

Wirusowe zapalenie wątroby typu A (WZW A)

Zakażenie szerzy się przede wszystkim drogą pokarmową – poprzez skażoną wodę, żywność (w tym surowe owoce morza, lód w napojach) oraz bliski kontakt z osobą chorą. Ryzyko jest szczególnie wysokie w krajach o niższym standardzie sanitarnym, zwłaszcza w Afryce, Azji, Ameryce Łacińskiej oraz na Bliskim Wschodzie (np. w Egipcie). Profilaktyka obejmuje dwie dawki szczepionki podawane w odstępie kilku miesięcy, co zapewnia długotrwałą ochronę.

Wścieklizna

Do zakażenia dochodzi najczęściej w wyniku ugryzienia, podrapania lub kontaktu śliny zakażonego zwierzęcia z uszkodzoną skórą lub błoną śluzową. Ryzyko jest szczególnie wysokie w wielu krajach Azji, Afryki i Ameryki Łacińskiej, gdzie wścieklizna wciąż występuje powszechnie, a dostęp do leczenia bywa ograniczony. Szczepienie zaleca się zwłaszcza przy dłuższych pobytach, aktywnej turystyce, pracy w terenie oraz u dzieci. Profilaktyka przedekspozycyjna obejmuje zwykle trzy dawki, odporność utrzymuje się przez kilka lat.

Zakażenia meningokokowe

Meningokoki przenoszą się drogą kropelkową oraz poprzez bliski kontakt z wydzielinami dróg oddechowych, np. podczas wspólnego picia z jednej butelki lub przebywania w dużych skupiskach ludzi. Szczepienie zalecane jest przede wszystkim podróżnym udającym się do tzw. pasa zapalenia opon mózgowo-rdzeniowych w Afryce Subsaharyjskiej, obejmującego obszar od Senegalu po Etiopię, gdzie zachorowania mają charakter sezonowy i epidemiczny. W Polsce dostępne są szczepionki przeciw kilku grupom serologicznym meningokoków – najczęściej stosowane preparaty skojarzone obejmują grupy A, C, W i Y, a osobno dostępne są szczepionki przeciw grupie B. Schemat szczepienia zależy od wieku pacjenta oraz rodzaju preparatu, dlatego każdorazowo ustalany jest indywidualnie podczas kwalifikacji przed wyjazdem.

Żółta febra (żółta gorączka)

Choroba przenoszona jest przez ukłucia zakażonych komarów, głównie w strefach tropikalnych Afryki oraz Ameryki Południowej i Środkowej. Choć w części krajów szczepienie przeciw żółtej gorączce stanowi formalny wymóg wjazdowy, w wielu innych regionach pozostaje ono szczepieniem zalecanym ze względu na realne ryzyko transmisji wirusa. Szczepionka podawana jest w jednej dawce, a uzyskana odporność uznawana jest za długotrwałą. Wpis do Międzynarodowej Książeczki Szczepień, tzw. żółtej książeczki, staje się ważny po 10 dniach od podania preparatu.

Które szczepienia przed podróżą są obowiązkowe?

Obecnie jedynym szczepieniem formalnie wymaganym na świecie jest szczepienie przeciw żółtej febrze (żółtej gorączce). Wymóg ten dotyczy przede wszystkim części państw Afryki Subsaharyjskiej oraz Ameryki Południowej i bywa uzależniony zarówno od kraju docelowego, jak i od tego, czy podróżny przyjeżdża z regionu zagrożonego transmisją wirusa. Brak potwierdzenia szczepienia może skutkować odmową wjazdu, kwarantanną lub koniecznością zaszczepienia się na granicy. 

Jakimi szczepieniami uzupełnić szczepienia dla podróżujących? 

Przygotowania do podróży są również dobrą okazją do uzupełnienia szczepień rutynowych przeciw:

• tężcowi, błonicy i krztuścowi,
• odrze, śwince i różyczce,
• poliomyelitis,
• wirusowemu zapaleniu wątroby typu B.

Choroby te występują na całym świecie, a ich ryzyko może wzrastać w regionach o niższym poziomie wyszczepienia populacji lub z ograniczonym dostępem do opieki medycznej.

>> Zalecane szczepienia dla dorosłych. Przeciwko jakim chorobom się zaszczepić?

Szczepienia dla podróżujących – jak dobrze zaplanować profilaktykę?

• Zgłoś się na konsultację kwalifikacyjną odpowiednio wcześnie – przynajmniej ok. 6–8 tygodni przed wyjazdem. Taki czas pozwala na podanie pełnych schematów szczepień oraz zaplanowanie ewentualnej profilaktyki przeciwmalarycznej i formalności związanych z „żółtą książeczką”.
• Zabierz ze sobą dokumentację dotychczasowych szczepień (kartę szczepień, książeczkę zdrowia, wypisy medyczne), aby możliwa była rzetelna ocena odporności i uniknięcie niepotrzebnego powtarzania dawek.
• Dokładnie opisz plan podróży – nie tylko kraj docelowy, ale także region, długość pobytu, porę roku, warunki noclegu i planowane aktywności.
• Sprawdź aktualne wymogi sanitarne dla kraju docelowego tuż przed wyjazdem – sytuacja epidemiologiczna i przepisy wjazdowe mogą ulegać zmianom.
• Nie zakładaj, że brak obowiązku wjazdowego oznacza brak zagrożenia zdrowotnego – większość groźnych chorób podróżnych objęta jest szczepieniami zalecanymi, a nie wymaganymi formalnie.
• Zapytaj lekarza o inne elementy profilaktyki, w tym ochronę przed ukłuciami owadów, bezpieczne zasady spożywania wody i żywności, a w wybranych regionach również o konieczność farmakologicznej profilaktyki malarii.
• Jeśli podróżujesz z dziećmi, jesteś w ciąży lub chorujesz przewlekle, koniecznie poinformuj o tym lekarza podczas kwalifikacji – w tych grupach zalecenia mogą być modyfikowane indywidualnie. 

Nie wszystkie zagrożenia zdrowotne w podróży można wyeliminować za pomocą szczepień. W części świata konieczna bywa dodatkowo farmakologiczna profilaktyka malarii oraz ścisłe przestrzeganie zasad higieny żywności i ochrony przed ukłuciami owadów. Z tego powodu kwalifikacja przedwyjazdowa powinna mieć charakter kompleksowy i obejmować nie tylko kalendarz szczepień, ale również inne formy zabezpieczenia.