Szczepienia noworodków i niemowląt – kalendarz, obowiązkowe i zalecane szczepienia

Pierwsze szczepienia w szpitalu

Niedługo po urodzeniu dziecka ( jeśli nie ma przeciwwskazań, to już w pierwszej dobie życia) podaje się dwie szczepionki - przeciwko wirusowemu zapaleniu wątroby typu B ( HBV) oraz przeciwko gruźlicy (BCG).

Szczepionka na gruźlicę jest szczepionką żywą atenuowaną, co oznacza, że zawiera osłabione prątki gruźlicy. Powinna być podana śródskórnie w ramię jeszcze przed wypisaniem dziecka z oddziału noworodkowego. Jeśli szczepienie nie zostanie wykonane, można je podać w dowolnym momencie do 15. roku życia. Nie ma konieczności szczepień przypominających. Po szczepieniu pozostaje charakterystyczny odczyn miejscowy w postaci owrzodzenia, krosty lub nacieku, który mija samoistnie w przeciągu 3 miesięcy. Dodatkowo można zaobserwować powiększenie pachowych węzłów chłonnych.

Szczepionka przeciwko wirusowemu zapaleniu wątroby typu B jest preparatem inaktywowanym, który nie zawiera żywych wirusów, a jedynie ich białko. Podawana jest domięśniowo w pierwszej dobie życia. Dzieciom o masie urodzeniowej powyżej 2 000 g podaje się następnie 3 dawki szczepienia przypominającego. Dzieci o masie mniejszej wymagają dodatkowej, czwartej dawki szczepionki. W przypadku tej szczepionki można zaobserwować niechęć do jedzenia oraz ból w miejscu podania.

Kolejne szczepienia wykonuje się już w poradni POZ po ukończeniu 6. tygodnia życia.

Czym są szczepienia obowiązkowe?

Szczepienia obowiązkowe to wszystkie szczepienia, które należy podać dziecku w określonym wieku i według określonego schematu, aby zapewnić ochronę przed groźnymi, w tym śmiertelnymi chorobami. Wszystkie szczepienia obowiązkowe zebrano w  Kalendarzu szczepień, który ustala się w Programie Szczepień Ochronnych. Wszystkie zawarte w tym programie szczepionki obowiązkowe, jak również kwalifikacja do szczepienia są darmowe i wykonuje się je nieodpłatnie w poradniach POZ. Szczepienia obowiązkowe można również realizować przy pomocy szczepionek skojarzonych, które rodzic kupuje w aptece na receptę. Szczepionki te są pełnopłatne. Decyzja o wyborze konkretnego schematu szczepienia za pomocą wybranych preparatów należy do rodzica - to on decyduje, czy woli podać dziecku pełnopłatne preparaty wysoce skojarzone, co wiąże się z mniejszą ilością wizyt szczepiennych. 

Lista szczepień obowiązkowych zawiera następujące szczepienia:

• błonica, tężec, krztusiec
• odra, świnka, różyczka
• WZW typu B
• gruźlica
• pneumokoki
• polio i Hib
• rotawirusy

Dodatkowe szczepienia zalecane:

• meningokoki
• ospa wietrzna
• grypa
• Covid-19
• WZW typu A
• kleszczowe zapalenie mózgu
• ludzki wirus brodawczaka ( HPV)

Czy podanie kilku szczepionek w trakcie jednej wizyty to dobry pomysł?

Często powodem do niepokoju rodziców jest propozycja podania większej ilości szczepionek podczas jednej wizyty szczepiennej. Czy nie wiąże się to z większym ryzykiem wystąpienia odczynów poszczepiennych? Wyniki badań szczepień prowadzonych według takich schematów łączonych wskazują na wysokie bezpieczeństwo takiego działania. Jest ono zresztą od dawna stosowane w wielu krajach. Nie stwierdza się większego niebezpieczeństwa dla dziecka, a jednocześnie umożliwia się łatwiejsze i szybsze realizowanie programu szczepień. Wykonywanie szczepień dzielonych na większą ilość wizyt opóźnia realizację programu szczepień, ale jeśli życzeniem rodziców jest podawanie każdorazowo tylko jednej szczepionki, jest to możliwe.

Czy substancje pomocnicze w szczepionkach są bezpieczne?

Z pewnością nie jeden raz świeżo upieczeni rodzice napotkają w internecie na informacje o niebezpiecznych substancjach pomocniczych używanych do produkcji szczepionek dla dzieci. Często jest to powodem rezygnacji ze szczepień. Jak jest w rzeczywistości? Czy skład szczepionek może zaszkodzić dzieciom?

Szczepionki są preparatami bardzo dobrze przebadanymi. Przez dziesiątki lat zostały podane milionom osób na całym świecie, stąd jesteśmy w stanie dokładnie określić bezpieczeństwo ich stosowania. Substancje pomocnicze zawarte w szczepionkach również są bardzo dobrze znane, a stosowanie ich w bardzo małych ilościach minimalizuje jakikolwiek wpływ tych dodatków na zdrowie dzieci.

W ostatnich latach najwięcej kontrowersji w mediach społecznościowych budził tiomersal - stosowany w niektórych szczepionkach konserwant zawierający rtęć. W odróżnieniu od toksycznej metylortęci, tiomersal jest organicznym związkiem tego pierwiastka, który nie kumuluje się w organizmie. W prowadzonych badaniach oceniono, że tiomersal podany w minimalnej ilości w trakcie szczepienia jest bezpieczniejszy dla zdrowia, niż spożywanie ryb morskich skażonych toksyczną metylortęcią. Obecnie tiomersal jest składnikiem szczepionki DTP. Jeśli rodzice nie chcą, aby ich dziecko otrzymało szczepionkę z tiomersalem, mogą wybrać szczepienie płatne szczepionką skojarzoną, która nie zawiera tego konserwantu.

Co się stanie w przypadku pominięcia terminu szczepienia?

W celu zapewnienia dziecku jak najlepszej ochrony przed groźnymi chorobami zaleca się ścisłe stosowanie do wyznaczonych terminów przyjęcia kolejnych dawek poszczególnych szczepień. Niestety zdarzają się sytuacje, w których terminy te są odroczone. Najlepszym przykładem jest choroba, która nie pozwala na zaszczepienie dziecka. Co robić w takiej sytuacji? Należy podać zaległe szczepienie w najszybszym możliwym terminie, oczywiście po ustaleniu z lekarzem. Ważne jest, aby wykonać pełny schemat szczepienia. W przypadku opóźnień dziecko  wytworzy pełną odporność w późniejszym czasie.

Z kolei specjalne odkładanie terminów szczepień w celu rozpoczęcia szczepienia w późniejszym wieku dziecka, co miałoby go uchronić przed ewentualnymi powikłaniami nie znajduje żadnego uzasadnienia medycznego, co więcej, stanowi większe narażenie na zachorowanie.

Powikłania i odczyny poszczepienne

W większości przypadków podanie szczepionki nie wiąże się z wystąpieniem niepokojących objawów u dziecka, ale należy mieć na uwadze, że przez 2-3 dni po szczepieniu należy uważnie obserwować malucha. Czego można się spodziewać? Po szczepieniu mogą wystąpić objawy miejscowe - zaczerwienienie w miejscu podania, obrzęk, bolesność. Są one zazwyczaj łagodne i ustępują samoistnie.

Do najczęstszych objawów ogólnoustrojowych należy gorączka, czyli wzrost temperatury ciała powyżej 38 stopni C. Pojawia się ona najczęściej w ciągu 24 godzin po podaniu szczepionki i ustępuje samoistnie po 2-3 dniach. Wyjątkiem są szczepienia przeciwko odrze, śwince i różyczce oraz przeciwko ospie wietrznej - w tych przypadkach podniesionej temperatury należy się spodziewać dopiero po ok. 1-2 tygodniach od iniekcji.

Gorączkę obniżamy za pomocą paracetamolu lub ibuprofenu u dzieci powyżej 3 miesiąca życia. Jeśli gorączka utrzymuje się dłużej, jest wysoka i nie można jej obniżyć lub towarzyszą jej dodatkowe objawy (np. drgawki ), należy udać się po pomoc lekarską.

Poza tym po każdym szczepieniu zachowanie dziecka może ulec zmianie - dziecko ma prawo być płaczliwe, rozdrażnione, marudne lub senne. Po kilku dniach zachowanie malucha powinno wrócić do normy.

Takie niepożądane odczyny poszczepienne (tzw. NOP), czy to miejscowe, czy uogólnione, zgłaszane są w Polsce z częstością 0,05% wykonywanych szczepień. Ciężkie przypadki NOP, do których zaliczymy wstrząs anafilaktyczny, występują bardzo rzadko.

Kiedy nie szczepić dziecka?

Przeciwwskazaniem do szczepienia dziecka z pewnością jest choroba z towarzyszącą gorączką. W takim przypadku należy odroczyć szczepienie do momentu, aż dziecko wyzdrowieje. Niegroźne NOP o lekkim przebiegu nie stanowią przeciwwskazań do kontynuowania schematu szczepienia.

Bezwzględnym przeciwwskazaniem do przyjęcia kolejnych dawek szczepionki jest wystąpienie wstrząsu anafilaktycznego po poprzedniej dawce.

Pierwsze szczepienia w szpitalu

Niedługo po urodzeniu dziecka ( jeśli nie ma przeciwwskazań, to już w pierwszej dobie życia) podaje się dwie szczepionki - przeciwko wirusowemu zapaleniu wątroby typu B ( HBV) oraz przeciwko gruźlicy (BCG).

Szczepionka na gruźlicę jest szczepionką żywą atenuowaną, co oznacza, że zawiera osłabione prątki gruźlicy. Powinna być podana śródskórnie w ramię jeszcze przed wypisaniem dziecka z oddziału noworodkowego. Jeśli szczepienie nie zostanie wykonane, można je podać w dowolnym momencie do 15. roku życia. Nie ma konieczności szczepień przypominających. Po szczepieniu pozostaje charakterystyczny odczyn miejscowy w postaci owrzodzenia, krosty lub nacieku, który mija samoistnie w przeciągu 3 miesięcy. Dodatkowo można zaobserwować powiększenie pachowych węzłów chłonnych.

Szczepionka przeciwko wirusowemu zapaleniu wątroby typu B jest preparatem inaktywowanym, który nie zawiera żywych wirusów, a jedynie ich białko. Podawana jest domięśniowo w pierwszej dobie życia. Dzieciom o masie urodzeniowej powyżej 2 000 g podaje się następnie 3 dawki szczepienia przypominającego. Dzieci o masie mniejszej wymagają dodatkowej, czwartej dawki szczepionki. W przypadku tej szczepionki można zaobserwować niechęć do jedzenia oraz ból w miejscu podania.

Kolejne szczepienia wykonuje się już w poradni POZ po ukończeniu 6. tygodnia życia.

Czym są szczepienia obowiązkowe?

Szczepienia obowiązkowe to wszystkie szczepienia, które należy podać dziecku w określonym wieku i według określonego schematu, aby zapewnić ochronę przed groźnymi, w tym śmiertelnymi chorobami. Wszystkie szczepienia obowiązkowe zebrano w  Kalendarzu szczepień, który ustala się w Programie Szczepień Ochronnych. Wszystkie zawarte w tym programie szczepionki obowiązkowe, jak również kwalifikacja do szczepienia są darmowe i wykonuje się je nieodpłatnie w poradniach POZ. Szczepienia obowiązkowe można również realizować przy pomocy szczepionek skojarzonych, które rodzic kupuje w aptece na receptę. Szczepionki te są pełnopłatne. Decyzja o wyborze konkretnego schematu szczepienia za pomocą wybranych preparatów należy do rodzica - to on decyduje, czy woli podać dziecku pełnopłatne preparaty wysoce skojarzone, co wiąże się z mniejszą ilością wizyt szczepiennych. 

Lista szczepień obowiązkowych zawiera następujące szczepienia:

• błonica, tężec, krztusiec
• odra, świnka, różyczka
• WZW typu B
• gruźlica
• pneumokoki
• polio i Hib
• rotawirusy

Dodatkowe szczepienia zalecane:

• meningokoki
• ospa wietrzna
• grypa
• Covid-19
• WZW typu A
• kleszczowe zapalenie mózgu
• ludzki wirus brodawczaka ( HPV)

Czy podanie kilku szczepionek w trakcie jednej wizyty to dobry pomysł?

Często powodem do niepokoju rodziców jest propozycja podania większej ilości szczepionek podczas jednej wizyty szczepiennej. Czy nie wiąże się to z większym ryzykiem wystąpienia odczynów poszczepiennych? Wyniki badań szczepień prowadzonych według takich schematów łączonych wskazują na wysokie bezpieczeństwo takiego działania. Jest ono zresztą od dawna stosowane w wielu krajach. Nie stwierdza się większego niebezpieczeństwa dla dziecka, a jednocześnie umożliwia się łatwiejsze i szybsze realizowanie programu szczepień. Wykonywanie szczepień dzielonych na większą ilość wizyt opóźnia realizację programu szczepień, ale jeśli życzeniem rodziców jest podawanie każdorazowo tylko jednej szczepionki, jest to możliwe.

Czy substancje pomocnicze w szczepionkach są bezpieczne?

Z pewnością nie jeden raz świeżo upieczeni rodzice napotkają w internecie na informacje o niebezpiecznych substancjach pomocniczych używanych do produkcji szczepionek dla dzieci. Często jest to powodem rezygnacji ze szczepień. Jak jest w rzeczywistości? Czy skład szczepionek może zaszkodzić dzieciom?

Szczepionki są preparatami bardzo dobrze przebadanymi. Przez dziesiątki lat zostały podane milionom osób na całym świecie, stąd jesteśmy w stanie dokładnie określić bezpieczeństwo ich stosowania. Substancje pomocnicze zawarte w szczepionkach również są bardzo dobrze znane, a stosowanie ich w bardzo małych ilościach minimalizuje jakikolwiek wpływ tych dodatków na zdrowie dzieci.

W ostatnich latach najwięcej kontrowersji w mediach społecznościowych budził tiomersal - stosowany w niektórych szczepionkach konserwant zawierający rtęć. W odróżnieniu od toksycznej metylortęci, tiomersal jest organicznym związkiem tego pierwiastka, który nie kumuluje się w organizmie. W prowadzonych badaniach oceniono, że tiomersal podany w minimalnej ilości w trakcie szczepienia jest bezpieczniejszy dla zdrowia, niż spożywanie ryb morskich skażonych toksyczną metylortęcią. Obecnie tiomersal jest składnikiem szczepionki DTP. Jeśli rodzice nie chcą, aby ich dziecko otrzymało szczepionkę z tiomersalem, mogą wybrać szczepienie płatne szczepionką skojarzoną, która nie zawiera tego konserwantu.

Co się stanie w przypadku pominięcia terminu szczepienia?

W celu zapewnienia dziecku jak najlepszej ochrony przed groźnymi chorobami zaleca się ścisłe stosowanie do wyznaczonych terminów przyjęcia kolejnych dawek poszczególnych szczepień. Niestety zdarzają się sytuacje, w których terminy te są odroczone. Najlepszym przykładem jest choroba, która nie pozwala na zaszczepienie dziecka. Co robić w takiej sytuacji? Należy podać zaległe szczepienie w najszybszym możliwym terminie, oczywiście po ustaleniu z lekarzem. Ważne jest, aby wykonać pełny schemat szczepienia. W przypadku opóźnień dziecko  wytworzy pełną odporność w późniejszym czasie.

Z kolei specjalne odkładanie terminów szczepień w celu rozpoczęcia szczepienia w późniejszym wieku dziecka, co miałoby go uchronić przed ewentualnymi powikłaniami nie znajduje żadnego uzasadnienia medycznego, co więcej, stanowi większe narażenie na zachorowanie.

Powikłania i odczyny poszczepienne

W większości przypadków podanie szczepionki nie wiąże się z wystąpieniem niepokojących objawów u dziecka, ale należy mieć na uwadze, że przez 2-3 dni po szczepieniu należy uważnie obserwować malucha. Czego można się spodziewać? Po szczepieniu mogą wystąpić objawy miejscowe - zaczerwienienie w miejscu podania, obrzęk, bolesność. Są one zazwyczaj łagodne i ustępują samoistnie.

Do najczęstszych objawów ogólnoustrojowych należy gorączka, czyli wzrost temperatury ciała powyżej 38 stopni C. Pojawia się ona najczęściej w ciągu 24 godzin po podaniu szczepionki i ustępuje samoistnie po 2-3 dniach. Wyjątkiem są szczepienia przeciwko odrze, śwince i różyczce oraz przeciwko ospie wietrznej - w tych przypadkach podniesionej temperatury należy się spodziewać dopiero po ok. 1-2 tygodniach od iniekcji.

Gorączkę obniżamy za pomocą paracetamolu lub ibuprofenu u dzieci powyżej 3 miesiąca życia. Jeśli gorączka utrzymuje się dłużej, jest wysoka i nie można jej obniżyć lub towarzyszą jej dodatkowe objawy (np. drgawki ), należy udać się po pomoc lekarską.

Poza tym po każdym szczepieniu zachowanie dziecka może ulec zmianie - dziecko ma prawo być płaczliwe, rozdrażnione, marudne lub senne. Po kilku dniach zachowanie malucha powinno wrócić do normy.

Takie niepożądane odczyny poszczepienne (tzw. NOP), czy to miejscowe, czy uogólnione, zgłaszane są w Polsce z częstością 0,05% wykonywanych szczepień. Ciężkie przypadki NOP, do których zaliczymy wstrząs anafilaktyczny, występują bardzo rzadko.

Kiedy nie szczepić dziecka?

Przeciwwskazaniem do szczepienia dziecka z pewnością jest choroba z towarzyszącą gorączką. W takim przypadku należy odroczyć szczepienie do momentu, aż dziecko wyzdrowieje. Niegroźne NOP o lekkim przebiegu nie stanowią przeciwwskazań do kontynuowania schematu szczepienia.

Bezwzględnym przeciwwskazaniem do przyjęcia kolejnych dawek szczepionki jest wystąpienie wstrząsu anafilaktycznego po poprzedniej dawce.