Empatia – czym jest, rodzaje i jak ją rozwijać?

Empatia – co to właściwie jest?

Empatia to zdolność do rozpoznawania emocji drugiego człowieka, umiejętność wczuwania się w jego sytuację, zrozumienie jego perspektywy i odpowiedzenie na jego uczucia w odpowiedni sposób. O empatii często mówi się „współodczuwanie” i jest to cecha częściowo automatyczna, opierająca się na wrodzonych mechanizmach układu nerwowego, ale nad którą możemy pracować przez całe życie.

Z czego się składa empatia?

W literaturze naukowej wyróżnia się dwa główne komponenty empatii:

1. empatia emocjonalna (afektywna) – zdolność do odczuwania emocji innych osób i rozumienie, w jaki sposób ktoś inny niż my sami odczuwa np. starach, gniew czy żałobę. Osobie z rozwiniętą empatią emocjonalną w naturalny sposób odczuwa, co jest przyczyną emocji drugiej osoby, potrafi sobie te emocje wyobrazić i je współodczuwać. Przykładem jest np. reakcja zmrużenia oczu przez osobę, której co prawda nie razi światło, ale która obserwuje innego człowieka, któremu słońce lub reflektor nagle zaświeci prosto w oczy. Niektóre mocno empatyczne osoby mogą też odczuwać fizyczny ból, gdy są świadkami poważnego urazu czy choroby innego człowieka.
2. empatia poznawcza (kognitywna) – zdolność do zrozumienia perspektywy innej osoby bez konieczności odczuwania tych samych emocji. Jest rodzajem przejęcia sposobu myślenia drugiej osoby i postrzeganiem rzeczywistości z jej perspektywy. Zdaniem naukowców empatia poznawcza jest bardzo istotna w procesach decyzyjnych i rozwiązywaniu konfliktów, umożliwia racjonalne i wyważone podejście do problemów relacyjnych, a także łatwiejsze przystosowanie do nieznanych osób, z którymi trzeba wejść w interakcje różnego typu. 

>> Adaptogeny

Niektórzy badacze wyróżniają jeszcze inne rodzaje empatii, np. empatię współczującą, czyli zdolność do rozumienia i wczuwania się w uczucia innych połączoną z podejmowaniem działań mających na celu złagodzenie ich cierpienia lub poprawę ich samopoczucia, a także empatyczną troskę (matczyne podejście do osób z otoczenia, niekoniecznie pozostających w relacjach rodzinnych), empatię behawioralną, empatię społeczną czy empatię ekologiczną. Temat empatii nadal jest intensywnie badany przez naukowców, którzy wciąż opracowują nowe definicje i klasyfikacje tej złożonej umiejętności. 

>> Leki uspokajające bez recepty

Empatia – gdzie jest jej miejsce w mózgu?

Duży udział w odczuwaniu empatii mają neurony lustrzane, czyli specyficzne neurony w mózgu, które aktywują się zarówno wtedy, gdy sami wykonujemy pewne działania, jak i wówczas, gdy jedynie obserwujemy te czynności w wykonaniu innych. Oprócz ludzi obecność neuronów lustrzanych, a także wyraźne objawy reakcji empatycznych zauważane są u małp, a także u delfinów, słoni oraz psów i kotów.

Człowiek empatyczny – co to znaczy?

O tym, że dany człowiek jest prawdziwym empatą, świadczą przede wszystkim następujące cechy:

• wysoka wrażliwość emocjonalna – wyczulenie na emocje innych, wyczuwanie subtelnych sygnałów emocjonalnych, takich jak ton głosu, mimika twarzy i mowa ciała oraz umiejętność właściwego interpretowania ich
• umiejętność słuchania – skupienie się na rozmówcy, słuchanie i rozumienie jego punktu widzenia bez przerywania i oceniania jego uczuć, wyborów czy  zachowań, prawdziwe zainteresowanie drugim człowiekiem zamiast potrzeby „naprawiania go” poprzez nakierowywanie go na swój sposób myślenia
• otwartość i tolerancja – otwartość na różnorodność kulturową, społeczną i indywidualną, tolerancja wobec odmiennych poglądów, unikanie uprzedzeń i stereotypów
• skłonność do pomagania – zachowania prospołeczne, skłonność do udzielania wsparcia osobom w potrzebie
• asertywność – kontakt z własnymi emocjami, umiejętność jasnego wyrażania swoich uczuć i potrzeb oraz stawiania granic z poszanowaniem praw innych osób.

Brak empatii – czy to możliwe?

Empatia jest co prawda naturalną cechą naszego gatunku, jednak empatia śladowa, wybiórcza lub całkowity brak empatii jest możliwy. Z badań wynika, że te same osoby potrafią wykazywać różny poziom empatii w stosunku do różnych osób w zależności od stopnia pokrewieństwa czy zaprzyjaźnienia, ale też urody, rasy, wyznania, a nawet koszulki świadczącej o byciu fanem określonej drużyny sportowej. Naukowcy uważają, że związek między IQ i empatią dotyczy tylko obszaru empatii poznawczej, ale na emocjonalną nie ma już wpływu, niektóre osoby z wysokim IQ mogą być bardziej analityczne i mniej emocjonalnie zaangażowane, co może ograniczać ich zdolność do współodczuwania.

Z czego wynika brak empatii?

Do przyczyn głębokich deficytów w obszarze empatii naukowcy zaliczają przede wszystkim:

• czynniki neurologiczne i genetyczne, np. zaburzenia spektrum autyzmu (ASD) – osoby w spektrum często mają trudności z empatią, a szczególnie trudne jest dla nich zrozumienia perspektywy innych osób. Badania sugerują, że wpływać na to mogą różnice w strukturach mózgu autystów, m.in. zmiany w korze przedczołowej i ciele migdałowatym;    
• czynniki środowiskowe, np. negatywne doświadczenia w dzieciństwie – zaniedbanie emocjonalne, przemoc lub brak stabilnych relacji z opiekunami mogą prowadzić do trudności w rozwijaniu empatii. Dzieci, które nie doświadczyły odpowiedniej opieki i wsparcia emocjonalnego, mogą mieć trudności z rozpoznawaniem i reagowaniem na emocje innych​;
• czynniki psychologiczne, np. zaburzenia osobowości – osoby z niektórymi zaburzeniami osobowości, takimi jak zaburzenie osobowości borderline, doświadczają intensywnych, szybko zmieniających się, przytłaczających i dominujących stanów emocjonalnych, co prowadzi do trudności w skupieniu się na emocjach innych ludzi. Zaburzenia z tzw. mrocznej triady osobowości, czyli psychopatia, narcyzm i makiawelizm – osoby z tymi rozpoznaniami charakteryzują się niskim poziomem empatii emocjonalnej. Mogą rozumieć emocje innych (empatia poznawcza), ale nie współodczuwają ich; 
• stres i wyczerpanie emocjonalne – przewlekły stres i przytłoczenie własnymi problemami mogą mieć wpływ na trudności z zaangażowaniem emocjonalnym i reagowaniem na potrzeby innych​. 

>> Preparaty poprawiające nastrój - suplementy, witaminy

Jak sprawdzić poziom empatii?

Każda osoba, która jest ciekawa poziomu swojej empatii lub obawia się, że jest on zbyt niski, może udać się na konsultację do psychologa. Dysponuje on różnymi narzędziami pozwalającymi ocenić empatię emocjonalną i poznawczą. To m.in.

• Indeks Reaktywności Interpersonalnej IRI mierzący różne aspekty empatii, w tym empatyczną troskę, przyjmowanie perspektywy, osobisty dyskomfort i fantazję. Jest szeroko stosowany w badaniach naukowych oraz w diagnostyce psychologicznej.
• Empathy Quotient (EQ), czyli kwestionariusz empatii, służący do oceny zdolności empatycznych,często wykorzystywany w badaniach nad autyzmem oraz innymi zaburzeniami rozwojowymi.
• Toronto Empathy Questionnaire (TEQ, kwestionariusz empatii z Toronto) będący narzędziem mierzącym empatię emocjonalną.

Czy empatię można rozwijać?

Choć na poziom empatii wpływ mają zarówno geny, jak i środowisko, w którym wychowywał się człowiek, nie jest to na szczęście cecha, nad którą nie można pracować. Rozwijanie empatii jest procesem, który wymaga czasu, chęci i zaangażowania, ale wraz z rosnącą samoświadomością przychodzą korzyści w postaci coraz lepszych relacji społecznych, poprawy jakości związków z partnerem i członkami rodziny, a nawet rozwoju kariery zawodowej. Do technik i metod pracy nad empatią należą m.in.   

• Aktywne słuchanie polegające na pełnym skupieniu się na rozmówcy, próbie odczytywania jego komunikatów werbalnych i niewerbalnych oraz odpowiednim reagowaniu.
• Medytacja i mindfulness, a zwłaszcza medytacja oparta na współczuciu (ang. loving-kindness meditation), polegająca na kierowaniu myśli miłości i współczucia do siebie, bliskich, znajomych, a także do osób, z którymi mamy trudne relacje​.
• Edukacja emocjonalna, np. udział w programach, kursach czy warsztatach, które koncentrują się na rozwijaniu inteligencji emocjonalnej.
• Czytanie literatury pięknej, a zwłaszcza powieści i opowiadań przedstawiających złożone postacie i sytuacje społeczne. Badania wykazały, że identyfikowanie się z postaciami literackimi i zrozumienie ich perspektyw może zwiększać zdolność do współodczuwania emocji innych ludzi​.
• Ćwiczenia w patrzeniu na różne sytuacje z perspektywy innych osób, praktykowane poprzez aktywne wyobrażanie sobie, jak inna osoba mogłaby odczuwać daną sytuację, co jest kluczowym elementem empatii poznawczej​.
• Praktykowanie empatycznych reakcji w codziennym życiu dzięki bardziej świadomym i uważnym interakcjom ze znajomymi i nieznajomymi osobami spotykanymi każdego dnia.