Szczepienie przeciwko BCG – jak działa i kiedy się je podaje?

BCG – co to za szczepionka?

BCG (Bacillus Calmette-Guérin) to żywa szczepionka atenuowana (czyli zawierająca bakterie niezdolne do wywołania choroby) z osłabionym szczepem bakterii Mycobacterium bovis. Jej celem nie jest całkowite zapobieganie zakażeniu prątkiem gruźlicy (Mycobacterium tuberculosis), ale ochrona przed najgroźniejszymi postaciami choroby. Zgodnie ze stanowiskiem WHO szczepionka BCG może skutecznie zmniejszać ryzyko:

• gruźliczego zapalenia opon mózgowo-rdzeniowych
• gruźlicy rozsianej
• ciężkiej gruźlicy u niemowląt i małych dzieci.

Zgodnie z danymi Światowej Organizacji Zdrowia (WHO) gruźlica pozostaje jednym z najpoważniejszych problemów zdrowia na świecie. W 2022 roku odnotowano ponad 10 milionów nowych zachorowań, a milion z nich zakończyło się zgonem. Szczególnie niebezpieczna jest u noworodków, niemowląt i małych dzieci. 

Jak działa szczepionka BCG?

Po podaniu szczepionki osłabione prątki gruźlicy pozostają przez krótki czas w miejscu wstrzyknięcia i w okolicznych węzłach chłonnych. Są tam rozpoznawane przez komórki odpornościowe, które je zapamiętują. Proces ten prowadzi do powstania tzw. pamięci immunologicznej. To dzięki niej organizm szybciej zareaguje, jeżeli będzie miał ponowny kontakt z bakterią i sprawnie uruchomi reakcję obronną.

>> Odporność swoista i nieswoista, czynna i bierna – co to jest, rodzaje odporności, która jest wrodzona?

Kiedy się podaje szczepionkę BCG?

W Polsce szczepienie przeciw gruźlicy wykonuje się w pierwszej dobie życia noworodka, jeszcze zanim zostanie wypisany ze szpitala. Tak wczesne podanie szczepionki ma na celu uchronić najmłodsze dzieci przez ciężkim i uogólnionym przebiegiem gruźlicy, na które są najbardziej narażone. W przypadku wcześniaków decyzja o terminie szczepienia podejmowana jest indywidualnie z uwzględnieniem ogólnego stanu dziecka. 
Zgodnie z rekomendacjami WHO szczepienie noworodków jest szczególnie zalecane w krajach, w których gruźlica nadal występuje i stanowi problem zdrowia publicznego. Jeżeli szczepienie nie zostało wykonane jeszcze na oddziale noworodkowym, należy je możliwie jak najszybciej uzupełnić po wykluczeniu przeciwwskazań.

Ile razy się podaje szczepionkę BCG?

Szczepionkę BCG podaje się jednorazowo. W przeszłości w niektórych krajach stosowano dawki przypominające, jednak najnowsze dane nie wykazały jednoznacznych korzyści z takiego schematu. Obecnie standardem jest zatem podanie pojedynczej dawki w okresie noworodkowym.

Czy dorośli mogą przyjąć szczepionkę BCG?

Polski Program Szczepień Ochronnych nie przewiduje rutynowego podania BCG osobom dorosłym. Udowodniono, że dawki przypominające nie wykazują istotnego wpływu na zapadalność na gruźlicę. Niemniej szczepienie dorosłych osób może być rozważane w szczególnych przypadkach i po konsultacji z lekarzem. Dotyczy to zwłaszcza tych, którzy mogą być w najbliższym czasie narażeni na kontakt z prątkami gruźlicy.

>> Rękawiczki nitrylowe, lateksowe, winylowe - rękawiczki jednorazowe

Czy szczepienie przeciw gruźlicy jest obowiązkowe?

W Polsce szczepienie przeciw gruźlicy znajduje się w wykazie szczepień obowiązkowych i jest finansowane ze środków publicznych. WHO podkreśla, że decyzja o włączeniu BCG do narodowego programu zależy od sytuacji epidemiologicznej danego kraju. W państwach o wyższej zapadalności na gruźlicę szczepienie noworodków stanowi element strategii ograniczenia ciężkich postaci tej choroby.

Czy szczepienie BCG jest bezpieczne?

Szczepionka BCG jest uznawana za bezpieczną, co zostało dobrze udokumentowane. Jak każdy preparat może jednak wywoływać pewne działania niepożądane.

Skutki uboczne szczepionki BCG

Szczepionka, chociaż jest kluczowa w kontekście profilaktyki, może wywoływać skutki uboczne. Najczęściej mają one charakter miejscowy i obejmują:

• zaczerwienienie
• obrzęk
• owrzodzenie w miejscu podania
• przejściowe powiększenie węzłów chłonnych.

Rzadko dochodzi do ciężkich powikłań, ale przed podaniem szczepionki konieczna jest ocena stanu zdrowia dziecka.

Przeciwwskazania do szczepienia BCG

Szczepionka Bacillus Calmette-Guérin przeciw gruźlicy nie powinna być podawana osobom z:

• wrodzonymi niedoborami odporności
• niską masą urodzeniową (poniżej 2000 g)
• poważnymi wadami rozwojowymi
• nowotworami złośliwymi
• rozpoznanym ciężkim niedoborem odporności komórkowej
• gorączką.

Przeciwwskazaniem jest także leczenie immunosupresyjne.

>> Leki na gorączkę, stan podgorączkowy

Szczepionka BCG a próba tuberkulinowa

Szczepionka BCG i próba tuberkulinowa (test Mantoux) często są ze sobą mylone. Co je od siebie odróżnia? Szczepionka BCG jest podawana w celu wywołania odpowiedzi immunologicznej i zmniejszenia ryzyka ciężkich postaci gruźlicy. Próba tuberkulinowa natomiast to test diagnostyczny. Polega on na śródskórnym podaniu niewielkiej ilości tuberkuliny, czyli oczyszczonego białka pochodzącego z prątków gruźlicy, i ocenie reakcji skórnej po 48-72 godzinach. Jeżeli po tym czasie w miejscu podania pojawi się odczyn zapalny, organizm rozpoznaje antygeny prątka. 
W przypadku szczepienia BCG ważną informacją jest to, że może ono wpływać na wynik próby tuberkulinowej. U osób, które były zaszczepione, często notuje się odczyn dodatni zwłaszcza w pierwszych latach po szczepieniu.\

>> Domowe testy diagnostyczne

Jakie mogą być konsekwencje nieprzyjęcia szczepionki BCG?

Konsekwencje nieprzyjęcia szczepionki BCG należy rozpatrywać głównie w kontekście ryzyka zachorowania na gruźlicę oraz ciężkości jej przebiegu. Przede wszystkim warto zwrócić uwagę na:

• większe ryzyko ciężkich postaci gruźlicy u niemowląt
• brak wczesnej ochrony w okresie największej podatności na zachorowanie
• konsekwencje epidemiologiczne.