Czerniak skóry – objawy i profilaktyka. 12 maja, w Europejskim Dniu Walki z Czerniakiem, skontroluj swoje pieprzyki

Czym jest czerniak skóry i jak często na niego chorujemy?

Czerniak jest nowotworem złośliwym skóry pochodzenia nienabłonkowego (prawidłowo nie jest więc rakiem, ponieważ to określenie odnosi się do nowotworów wywodzących się z tkanki nabłonkowej). Najczęściej występuje on na skórze (60–70 proc. przypadków, u kobiet najczęściej lokalizuje się na kończynach, u mężczyzn – na tułowiu), ale jest także czerniak podpaznokciowy oraz czerniak gałki ocznej (najczęstszy nowotwór gałki ocznej u dorosłych, stanowiący około 10 proc. ogólnych zachorowań na czerniaka). Czerniak może zaatakować również błony śluzowe jamy ustnej czy okolic intymnych.
Według najnowszych danych Krajowego Rejestru Nowotworów w Polsce w 2022 roku zanotowano nieco ponad 4 tysiące nowych przypadków czerniaka. Na świcie liczba zachorowań rocznie sięga kilkuset tysięcy, a najwyższą zapadalność notuje się w Australii i Nowej Zelandii.

Dlaczego chorujemy na czerniaka?

Czerniak należy do nowotworów o nie do końca wyjaśnionej przyczynie powstawania.

• Wiadomo jednak, że promieniowanie słoneczne stanowi najważniejszy czynnik rozwoju nowotworów skóry, a najbardziej niebezpieczna jest wieloletnia, krótkotrwała i intensywna (prowadząca do oparzeń) ekspozycja w młodym wieku. Najwięcej przypadków nowotworów skóry rozpoznawanych jest jesienią po lecie, kiedy promieniowanie słoneczne przyczyniło się do wystąpienia choroby. 
• Około 10 proc. czerniaków występuje rodzinnie, przy czym znaczenie mają i czynniki genetyczne, i środowiskowe.

Objawy czerniaka skóry – jak wygląda podejrzane znamię?

Czerniak skóry nie zawsze rozwija się ze starego pieprzyka – dzieje się tak w 40 proc. przypadków, pozostałe 60 proc. stanowią nowe zmiany skórne. Czerniak na ogół ma kształt asymetrycznej plamy barwnikowej o średnicy przekraczającej 1 cm, kolorze brązowym, nierównej powierzchni. Może być krwawiący lub owrzodziały. Jednak nie jest to jedyna postać nowotworu – niebieskie, sine, czarne i białe znamiona również wymagają konsultacji medycznej, ponieważ mogą być infekcją wtórną do rozwijającego się nowotworu.

Do oceny ryzyka rozwoju czerniaka przyjmuje się klasyfikację ABCDE:

• A (asymmetry) – asymetria zmiany, czyli nierówność, niemożliwość przeprowadzenia dwóch osi symetrii przez znamię;
• B (borders) – nierówne brzegi, postrzępione. Wyraźnie są zatarte granice skóry zdrowej od chorej;
• C (color) – kolor. Zmiany, które powinny niepokoić mają na ogół kolor różnobarwny, z nierównomiernym rozkładem barwnika (od jasnobrązowego do czarnego, a nawet fioletowego lub sinego);
• D (diameter/dynamics) – średnica powyżej 5mm lub dynamika rozrostu zmian (dynamika dotyczy nie tylko rozrostu zmiany, ale i zmiany kolory, sączenia, owrzodzenia czy wystąpienia krwawienia);
• E (elevation/evolution) – uwypuklenie powierzchni zmiany ponad poziom otaczającego naskórka lub ewolucja zmiany w czasie.

W przypadku wątpliwości diagnostycznych lub podejrzenia, że z czasem zmiana może ewoluować w czerniaka, zawsze wykonuje się zabieg jej usunięcia i wykonania badania histopatologicznego.

Objawy czerniaka mogą wynikać również z przerzutów, jakie daje nowotwór, i zależą one od umiejscowienia guzów. Bardzo często obserwuje się powiększenie węzłów chłonnych w okolicy, w której rozwija się nowotwór, i jest to pierwszy objaw choroby.

Czynniki ryzyka czerniaka – kto jest szczególnie narażony?

Do czynników zwiększających ryzyko zachorowania należą przede wszystkim:

• jasna karnacja skóry, jasne lub rude włosy, niebieskie tęczówki (czyli tzw. fenotyp nordycki skóry); osoby z jasną karnacją są bardziej narażone na oparzenia słoneczne, które zwiększają ryzyko zachorowania; 
• oparzenie słoneczne przebyte w dzieciństwie, młodym wieku; 
• występowanie zespołu znamion dysplastycznych, plam soczewicowatych; 
• zachorowania na czerniaka w rodzinie; szacuje się, że obciążenie rodzinne zwiększa ryzyko zachorowania od 3 razy (przy jednym chorym krewnym) do 70 razy (przy trzech lub więcej chorych w rodzinie); 
• zachorowanie na inny nowotwór skóry (zwiększa ryzyko zachorowania na czerniaka 3-krotnie).

Jak się diagnozuje czerniaka? Dermatoskopia, ABCDE i badanie histopatologiczne

Dermatolog ogląda znamiona pacjenta przez dermatoskop (możliwe jest także wykonanie wideodermatoskopii) i przeprowadza wywiad o czynnikach ryzyka zachorowania. Lekarz może podejrzewać chorobę już na bardzo wczesnym stadium rozwoju. W przypadku wątpliwości diagnostycznych zawsze podejmuje się decyzję o usunięciu zmiany i wysłaniu jej wycinka do badania histopatologicznego. W razie potwierdzenia czerniaka w badaniu histopatologicznym wykonuje się biopsję węzła wartowniczego (czyli jednego z węzłów chłonnych wybranego z uwzględnieniem lokalizacji guza pierwotnego).

Wczesne wykrycie czerniaka sprawia, że nowotwór ten jest wyleczalny, a przeżywalność wysoka. Dlatego tak ważne są profilaktyczne badania, które gwarantują wczesną diagnozę i wdrożenie leczenia jak najszybciej. 

Stopnie zaawansowania czerniaka

W celu oceny stopnia zaawansowania czerniaka stosuje się międzynarodową klasyfikację TNM określającą wielkość guza (T – tumor), zajęcie węzłów chłonnych (N – nodus) oraz przerzuty odległe (M – metastasis).

• stopień I oznacza, że nie występują przerzuty – nie są zajęte węzły chłonne, ani inne narządy. Nowotwór nie przekracza 1 mm grubości przy owrzodzeniu, a jeśli nie ma owrzodzenia – nie przekracza 2 mm grubości;
• stopień II również pozbawiony jest przerzutów, przy czym ten stopień dzielony jest dodatkowo na podstopnie w zależności od grubości zmiany. I podstopień to zmiana z owrzodzeniem o grubości do 2 mm, a nieowrzodzona do 4 mm, II – zmiana z owrzodzeniem o grubości do 4 mm, bez owrzodzenia może być większa, III – grubość zmiany z owrzodzeniem przekracza 4 mm;
• stopień III charakteryzuje się występowaniem przerzutów do najbliższych węzłów chłonnych. Większa liczba zajętych węzłów chłonnych jest równoznaczna z gorszym rokowaniem;
• stopień IV to najbardziej zaawansowane stadium choroby, dochodzi do przerzutów w odległych narządach, takich jak płuca, mózg czy wątroba.

Leczenie i rokowania w czerniaku skóry

Leczenie prowadzone jest w zależności od stopnia zaawansowania czerniaka. Obecnie rozwija się metoda leczenia polegająca na immunoterapii i leczeniu ukierunkowanym molekularnie, co jest najnowocześniejszą formą terapii. W uzasadnionych przypadkach usuwane są węzły chłonne u chorego, stosuje się również chemioterapię. Leczenie ustala lekarz onkolog.
Po zakończonym leczeniu czerniaka niezwykle ważne są regularne kontrole u lekarza. W pierwszych dwóch latach od wyleczenia wykonuje się je co 2–3 miesiące, przy czym jeśli doszło do usunięcia węzłów chłonnych – kontrole odbywają się co miesiąc. Po dwóch latach kontrole odbywają się co 3–6 miesięcy, a po pięciu latach – co 6–12 miesięcy. Decyzja o potrzebie kontroli podejmowana jest zawsze przez lekarza prowadzącego i uzależniona od ryzyka nawrotu choroby – im większy stopień zaawansowania czerniaka, tym większe ryzyko wznowienia.
Rokowania przy czerniaku zależą od momentu jego wykrycia. W przypadku wczesnego wykrycia zmiany do 0,8 mm grubości wyleczalność wynosi prawie 100 procent. Natomiast im późniejsze wykrycie, tym rokowania są gorsze. Odsetek przeżycia 5 lat przy czerniaku zależą od stopnia zaawansowania choroby: dla wczesnych postaci (I stopień) sięga ponad 90 proc., a w stopniu IV wynosi około 20 proc.

Jak uniknąć zachorowania na czerniaka? Profilaktyka

Profilaktyka czerniaka obejmuje także unikanie ekspozycji na promieniowanie UV, przy czym najbardziej – na światło słoneczne lub „sztuczne” światło słoneczne, np. w solariach. Całkowite uniknięcie ekspozycji na słońce nie jest możliwe, należy unikać zwłaszcza oparzeń słonecznych skóry oraz ekspozycji w godzinach największego promieniowania, czyli między godziną 11 a 15. Należy także stosować kremy z wysokim filtrem UV – przy czym należy stosować je umiejętnie, co oznacza odpowiednią ilość aplikowanego kremu oraz powtarzanie aplikacji w zalecanych odstępach czasu (mniej więcej co 2-3 godziny). 
Co ciekawe, prowadzone jest badanie kliniczne nad szczepionką mRNA przeciwko czerniakowi. Wyniki prac są obiecujące.