Szczaw zwyczajny jest nie tylko smaczny, ale i zdrowy: to dobre źródło błonnika, białka i kwasów omega-3 i omega-6, witaminy C, A, E, potasu, wapnia, magnezu, sodu, żelaza. Jednak zawartość kwasu szczawiowego sprawia, że nie można ze szczawiem przesadzać.
Szczaw zwyczajny – właściwości lecznicze, działanie, zastosowanie
W serwisie Apteline.pl zgodnie z wizją Grupy NEUCA zależy nam na przekazywaniu treści najwyższej jakości – sprawdzonych informacji, eksperckiej wiedzy. Dlatego nasze teksty piszą i weryfikują specjaliści – farmaceuci i lekarze.
Wiedza w pigułce
- Szczaw zwyczajny jest niskokaloryczny – 100 g dostarcza około 21 kcal, a jednocześnie stanowi źródło błonnika, białka i wielonienasyconych kwasów tłuszczowych omega-3 i omega-6. Zawiera również witaminy z grupy B oraz cynk, mangan i miedź.
- Szczaw od dawna wykorzystywano przy dolegliwościach trawiennych. Jego składniki mogą wspomagać procesy trawienne, pobudzać apetyt i regulować perystaltykę jelit. Napary z liści stosowano również przy biegunce oraz kaszlu towarzyszącym infekcjom górnych dróg oddechowych.
- Kwaśny smak szczawiu wynika z obecności kwasu szczawiowego. Związek ten może tworzyć z wapniem, magnezem, cynkiem i żelazem trudno rozpuszczalne szczawiany, a ich nadmierne nagromadzenie sprzyja powstawaniu złogów w nerkach i drogach moczowych.
- Łączenie szczawiu z produktami bogatymi w wapń może ograniczać wchłanianie kwasu szczawiowego. Dlatego tradycyjne dodatki do potraw ze szczawiem, takie jak jajka, śmietana, jogurt czy inne produkty mleczne, mają także praktyczne uzasadnienie żywieniowe.
- Szczaw nie jest wskazany dla każdego – powinny go unikać przede wszystkim osoby ze schorzeniami nerek i układu moczowego oraz pęcherzyka żółciowego, a także chorujące na reumatyzm i osteoporozę.
Jak wygląda szczaw zwyczajny?
Szczaw zwyczajny (Rumex acetosa) to gatunek roślin z rodziny rdestowatych. Występuje pospolicie w całej Polsce, ale także w pozostałej części Europy, Azji, Afryce Północnej i Australii. Lubi gleby bogate w azot, rośnie głównie na polanach, łąkach, przydrożach i nieużytkach. Osiąga wysokość od 30 do 100 cm. Łodygę otaczają dwa rodzaje liści – dolne mają długie ogonki i przybierają kształt jajowato-podłużny, górne są strzałkowate. Szczaw kwitnie od maja do czerwca, owocem jest trzyczęściowy orzeszek z czarnymi nasionami. Szczaw zwyczajny to roślina wieloletnia. Wykształca zimujące pod ziemią kłącze i głęboko usadowiony, mięsisty korzeń palowy.
Rodzaj szczaw obejmuje około 200 gatunków, które czasem trudno odróżnić. W Polsce oprócz szczawiu zwyczajnego spotyka się 14 innych gatunków, m.in. szczaw kędzierzawy, lancetowaty, polny, tępolistny czy ogrodowy.
>> Przeczytaj, jak objawia się alergia na pyłek szczawiu zwyczajnego
Szczaw zwyczajny – właściwości
Szczaw zwyczajny to roślina o bogatych walorach odżywczych. Przy stosunkowo niskiej kaloryczności (ok. 21 kcal na 100 g rośliny) stanowi dobre źródło błonnika, białka i wielonienasyconych kwasów tłuszczowych z grupy omega-3 i omega-6.
Szczaw zwyczajny dostarcza także:
- witamin – głównie C, A i E, ale także witamin z grupy B
- makroelementów – potasu, wapnia, fosforu, magnezu i sodu
- mikroelementów – żelaza, cynku, manganu i miedzi.
Zastosowanie lecznicze szczawiu
Już w czasach starożytnych używano liści szczawiu w łagodzeniu niestrawności, ponieważ zawarte w nich składniki wspomagają procesy trawienne i pobudzają apetyt. Ponadto regulują perystaltykę jelit i hamują biegunkę. Picie naparów z liści szczawiu wykazuje także właściwości moczopędne i krwiotwórcze. Ponadto pomaga w zwalczaniu kaszlu związanego z infekcjami górnych dróg oddechowych. Napar z liści szczawiu przyda się również do płukania jamy ustnej i przemywania zmian skórnych, ponieważ przyspiesza gojenie i niweluje owrzodzenia.
Zastosowanie kulinarne szczawiu – szczaw nie tylko do zupy
Mające kwaśny posmak liście szczawiu wykorzystuje się w kuchni wielu krajów świata jako dodatek do zup, sosów i sałatek. W Polsce znana jest zupa szczawiowa, którą przygotowuje się na bazie świeżych młodych liści szczawiu lub szczawiu pasteryzowanego w słoikach. We Francji popularny jest sos szczawiowy będący dodatkiem do dań rybnych, choć wykorzystuje się go również do makaronów i mięs. Liście szczawiu mogą też stanowić bazę świeżych sałatek z dodatkiem serów, warzyw i ulubionych przypraw.
>> Można ją jeść w całości – nawet liście! Dlaczego jest taka zdrowa?
Szczaw jako źródło kwasu szczawiowego
Swój charakterystyczny, przyjemnie kwaśny smak szczaw zawdzięcza zawartości kwasu szczawiowego. Związek ten tworzy wraz z wapniem, magnezem, cynkiem i żelazem tzw. szczawiany – nierozpuszczalne sole, które nie wchłaniają się z przewodu pokarmowego. W normalnych warunkach pozbywamy się ich z organizmu wraz z moczem, jednak w pewnych sytuacjach (np. w wyniku wysokiego stężenia w moczu kwasu szczawiowego, wapnia, magnezu, stanów zapalnych, zagęszczenia moczu czy stresu oksydacyjnego) wydalanie szczawianów zostaje zaburzone. Prowadzi to do wytrącania się w nerkach i drogach moczowych złogów szczawianowych, które uszkadzają tkanki układu moczowego, powodują silny ból i stan zapalny. Mogą przybierać formę piasku, żwiru lub większych ziaren przypominających kamienie (tzw. kamienie szczawianowe).
Większość szczawianów obecnych w naszym organizmie nie pochodzi jednak z pożywienia. Kwas szczawiowy powstaje bowiem w sporych ilościach w wątrobie jako końcowy produkt metabolizmu witaminy C i kwasu glioksalowego, którego źródłem są:
- piwo
- wino
- herbata
- kawa
- jogurty
- chleb
- ryż
- soja
- pokarmy grillowane i smażone
- żywność fermentowana
Aby zapobiegać powstawaniu kamieni szczawianowych, zaleca się więc ograniczenie spożycia zarówno produktów bogatych w kwas szczawiowy (prócz szczawiu zawierają go także szpinak, rabarbar, boćwina – burak liściowy, komosa, amarantus, liście herbaty czy kakao), jak i zawierających kwas glioksalowy przekształcany w organizmie do kwasu szczawiowego.
>> Kamica nerkowa – przyczyny, rodzaje, diagnostyka i leczenie
Szczaw zwyczajny – dawkowanie
- Z uwagi na ryzyko kamicy szczawianowej należy spożywać szczaw w rozsądnej ilości – specjaliści rekomendują, aby maksymalna ilość wynosiła 90 g szczawiu na dobę (zawartość kwasu szczawiowego w szczawiu zwyczajny wynosi średnio 500 mg na 100 g rośliny; ilość ta jest zmienna i zależna od pory zbioru oraz miejsca występowania).
- Warto pamiętać, aby łączyć szczaw z produktami bogatymi w wapń – jajkami, produktami mlecznymi (np. serami, śmietaną, jogurtem, kefirem) – pomaga to ograniczyć wchłanianie kwasu szczawiowego z przewodu pokarmowego do krwi.
Szczaw zwyczajny – przeciwwskazania
- Ze spożywania szczawiu powinny zrezygnować osoby zmagające się ze schorzeniami nerek i układu moczowego oraz pęcherzyka żółciowego, a także chorujące na reumatyzm i osteoporozę.
- Kobiety ciężarne i karmiące powinny spożywać szczaw z umiarem, a najlepiej ograniczyć jego spożycie
- Włączenie szczawiu do diety dziecka powinno nastąpić nie wcześniej niż po ukończeniu 9. miesiąca życia.
Szczaw zwyczajny – najczęściej zadawane pytania (FAQ)
Obróbka termiczna może wpływać na zawartość rozpuszczalnych szczawianów, szczególnie jeśli produkt jest gotowany w wodzie, która następnie zostaje odlana. W przypadku zupy wywar jest jednak spożywany razem ze szczawiem, dlatego efekt będzie inny niż przy gotowaniu i odlewaniu wody.
Nie każda osoba z kamicą nerkową wymaga takiej samej diety, ponieważ kamienie mogą mieć różny skład. Przy kamicy szczawianowo-wapniowej znaczenie ma ograniczenie nadmiernej podaży szczawianów, odpowiednie nawodnienie oraz prawidłowa podaż wapnia. Zakres ograniczeń najlepiej ustalić indywidualnie z lekarzem lub dietetykiem.
Szczaw dostarcza błonnika, który jest istotnym składnikiem diety wspierającej prawidłową pracę przewodu pokarmowego. Nie oznacza to jednak, że spożywanie większych ilości szczawiu będzie korzystniejsze. U osób z wrażliwym przewodem pokarmowym reakcja na kwaśne produkty może być indywidualna.
Zarówno jajko, jak i produkty mleczne mogą dostarczać wapnia, choć jego ilość jest różna w zależności od produktu i porcji. Dlatego ważniejsze od wyboru konkretnego dodatku jest odpowiednie zbilansowanie całego posiłku. Klasyczne połączenie szczawiu z jajkiem lub nabiałem może być korzystniejsze niż jedzenie dużej ilości szczawiu bez produktów będących źródłem wapnia.
Określenie „wypłukuje wapń” jest uproszczeniem. Szczawiany mogą wiązać wapń w przewodzie pokarmowym i tworzyć słabo rozpuszczalne związki, ograniczając jego wchłanianie. Nie oznacza to jednak, że sporadyczne zjedzenie zupy szczawiowej powoduje niedobór wapnia.
- Kalemba-Drożdż M. Czy szczaw powoduje kamicę szczawianową? Przegląd czynników dietetycznych wpływających na ryzyko wystąpienia tej choroby. Medycyna Ogólna i Nauki o Zdrowiu 2020; 26(1): 29-34.
- Gawęda M. Zawartość szczawianów w roślinach szczawiu zwyczajnego (Rumex acetosa L.) pozyskiwanego ze stanowisk naturalnych. Roczniki Akademii Rolniczej w Poznaniu 2007; 41: 471-475.
- Mishra A P i wsp. Bioactive compounds ang health benefits of edible Rumex species – A review. Cell Mol Biol 2018; 64(8): 27-34.
