Kozłek lekarski (łac. Valeriana officinalis) to jeden z najpowszechniej wykorzystywanych w ziołolecznictwie surowców zielarskich. Walory lecznicze wykazuje kłącze rośliny, które działa uspokajająco i wyciszająco. Wspiera także zasypianie. Kozłek lekarski stosowany jest sytuacjach napięcia nerwowego, pobudzenia emocjonalnego, ale także w dolegliwościach trawiennych i bólach miesiączkowych. Co więcej, zioło stanowi cenny składnik szamponów przeznaczonych do skóry łojotokowej i z łupieżem.
Kozłek lekarski – właściwości lecznicze, działanie i zastosowanie
Wiedza w pigułce
- Kozłek lekarski, nazywany walerianą, wpływa na układ GABA-ergiczny, który odpowiada za ograniczanie nadmiernej aktywności neuronów i reguluje pobudliwość ośrodkowego układu nerwowego.
- Właściwości preparatów z kozłka zależą od sposobu przygotowania surowca – wyciągi wodne i alkoholowe mogą różnić się zawartością substancji aktywnych, a tym samym profilem działania.
- Waleriana może nasilać działanie substancji hamujących ośrodkowy układ nerwowy, dlatego nie należy łączyć jej m.in. z alkoholem, a ostrożność jest wskazana podczas stosowania leków uspokajających.
- Po przyjęciu kozłka u niektórych osób mogą pojawić się senność, zawroty głowy, nudności lub dolegliwości żołądkowo-jelitowe, zwłaszcza przy stosowaniu większych dawek.
- Substancje obecne w kozłku są wrażliwe na podwyższoną temperaturę, dlatego sposób suszenia i przechowywania surowca ma znaczenie dla zachowania jego właściwości.
Kozłek lekarski – jakie ma właściwości?
Kozłek lekarski, szerzej znany jako waleriana, rośnie przede wszystkim w klimacie umiarkowanym Europy, ale także w Azji i Ameryce Północnej. Zioło uprawiane jest głównie na glebach wilgotnych i osiąga wielkość do 2 metrów. Zapach kozłka lekarskiego jest bardzo specyficzny, słodko-gorzki i często określany jako korzenny.
Cenne właściwości prozdrowotne waleriany znane były już od czasów starożytnych. Rzymski lekarz Galen w II w. opisywał korzeń rośliny jako remedium na problemy z bezsennością. W Polsce walerianę zaczęto stosować dopiero w XV wieku. Podawano ją przede wszystkim osobom cierpiącym na arytmię serca, bóle głowy oraz nerwowość.
W celach leczniczych stosuje się wysuszony korzeń kozłka lekarskiego, na bazie którego sporządza się alkoholowe lub wodne wyciągi. Jest popularnym surowcem nie tylko w medycynie ludowej, ale także konwencjonalnej.
W skład kozłka lekarskiego wchodzą:
- triestry irydoidowe – w tym głównie walepotriany o działaniu hamującym nadmierną aktywność ośrodkowego układu nerwowego,
- flawonoidy – wzmacniają i chronią ściany naczyń krwionośnych, a także neutralizują działanie wolnych rodników, które niszczą komórki i przyspieszają ich starzenie,
- aminokwasy – o funkcjach budulcowych,
- kwasy fenolowe – znane są jako związki o działaniu przeciwzapalnym, wspierającym leczenie cukrzycy i stanów hipercholesterolemii.
Substancje aktywne biologicznie waleriany wykazują szereg właściwości, w tym:
- wyciszające i uspokajające,
- moczopędne,
- nasenne,
- rozkurczowe,
- wiatropędne.
Warto dodać, że najcenniejsze składniki kozłka lekarskiego są wrażliwe na temperaturę powyżej 35 st. C. W związku z tym suszenie surowca musi odbywać się w odpowiednich warunkach, które nie przyczynią się do obniżenia jego właściwości leczniczych.
>> Produkty zawierające walerianę
Kozłek lekarski – działanie i wskazania do stosowania
Dokładny mechanizm działania kozłka lekarskiego na układ nerwowy nie został jeszcze do końca poznany. Obecnie dominująca teoria mówi o tym, że składniki aktywne leku pobudzają układ GABAergiczny ośrodkowego układu nerwowego, co daje efekt wyciszenia i uspokojenia. Badania naukowe przeprowadzone w latach 70. ubiegłego wieku dowodzą, że 30-dniowe leczenie bezsenności za pomocą waleriany wpłynęło na poprawę jakości i ilości snu w grupie badanej. Jednocześnie wykluczono, aby roślina zaburzała koncentrację.
Działanie farmakologiczne wyciągów z waleriany obejmuje również relaksację mięśniówki gładkiej, zwiększenie produkcji soku żołądkowego i śliny, a także łagodzenie objawów bolesnych miesiączek.
Trwają obecnie badania kliniczne nad możliwością zastosowania leków na bazie kozłka lekarskiego w stanach epizodów depresyjnych i lekoopornej padaczki.
>> Naturalny sposób na stres i bezsenność. 5 ziół na uspokojenie
Kozłek lekarski na układ nerwowy
Efekt działania kozłka lekarskiego na układ nerwowy uzależniony jest przede wszystkim od postaci preparatu i jego dawki. Składniki aktywne biologicznie zmniejszają napięcie i obniżają aktywność układu nerwowego. To wszystko daje efekt uspokojenia i wyciszenia. W dużych dawkach surowiec wykazuje działanie nasenne.
Kozłek lekarski na włosy
Kozłek lekarski jest częstym składnikiem produktów do pielęgnacji ciała i włosów. Wskazaniem do jej zewnętrznego stosowania są łupież i łojotok skóry głowy.
>> Zioła w kosmetyce i ich rola
Kozłek lekarski – dawkowanie
Dzienna dawka kozłka lekarskiego uzależniona jest od postaci preparatu, a także schorzenia, na które jest podawana. Zazwyczaj mieści się ona w zakresie od 300 mg do 600 mg. Ważne jest, aby preparat przyjmować razem z posiłkiem. W przypadku przyjmowania waleriany na problemy z bezsennością rekomenduje się spożycie go na około godzinę przed snem.
W postaci suszu kozłek lekarski parzy się pod przykryciem ok. 15 minut. Lekko ostudzony i przecedzony napar należy przyjmować od 2 do 3 razy dziennie.
Preparaty zawierające kozłek lekarski
Kozłek lekarski może występować w kilku postaciach, w tym:
- suszu,
- kropel,
- nalewki,
- tabletki lub kapsułki,
- płynu doustnego,
- syropu,
- szamponu i odżywki do włosów,
- wcierek do skóry głowy,
- żelu na skórę.
Leki z kozłkiem lekarskim
Kozłek lekarski jest składnikiem leków uspokajających i wyciszających, a także na problemy z sennością. Często są wykorzystywane jako surowiec pomocniczy w połączeniu z melisą, szyszkami chmielu i dziurawcem.
Suplementy z kozłkiem lekarskim
Suplementy diety z walerianą w składzie wspierają prawidłowe funkcjonowanie układu nerwowego, w tym niwelują problemy z bezsennością i nadmierną pobudliwością układu nerwowego.
>> Tabletki na uspokojenie, herbatki uspokajające, krople na uspokojenie
Kozłek lekarski – przeciwwskazania do stosowania
Nie powinno się spożywać kozłka lekarskiego w przypadku:
- ciąży i karmienia piersią,
- dzieci poniżej 12. roku życia,
- jednoczesnego spożywania alkoholu,
- zbyt niskiego ciśnienia tętniczego krwi.
Kozłek lekarski – możliwe skutki uboczne
Skutki uboczne związane z przedawkowaniem lub nieprawidłowym przyjmowaniem preparatów z kozłkiem lekarskim w składzie obejmują:
- łagodne dolegliwości trawienne, w tym bóle brzucha,
- zawroty głowy,
- nadmierną senność,
- świąd skóry,
- nudności.
Większość skutków ubocznych powinna ustąpić po upływie 24 godzin.
Kozłek lekarski – interakcje z lekami i preparatami
Nie należy przyjmować preparatów z kozłkiem lekarskim z innymi, które w swoim składzie mają składniki o działaniu wyciszającym, w tym np. benzodiazepin lub barbituranów. Wzmaga to senność i może wpływać na funkcje poznawcze.
Szczególną ostrożność należy zachować w przypadku jednoczesnego przyjmowania alprazolamu.
Kozłek lekarski w Encyklopedii ziół i roślin – Podsumowanie
- Kozłek lekarski wykazuje działanie wyciszające i uspokajające.
- W większych dawkach preparaty z walerianą w składzie leczą problemy z bezsennością.
- Nie zaleca się stosowania kozłka lekarskiego u dzieci poniżej 12. roku życia, kobiet w ciąży, a także osób przyjmujących leki z alprazolamem w składzie.
- Nie wolno łączyć kozłka lekarskiego z alkoholem.
Kozłek lekarski – najczęściej zadawane pytania (FAQ)
Działanie kozłka lekarskiego rozwija się stopniowo, dlatego nie jest on uznawany za odpowiedni środek do doraźnego leczenia problemów ze snem lub łagodnego napięcia nerwowego
Kozłek lekarski może wpływać na sprawność psychofizyczną, jednak reakcja na preparat jest indywidualna. U niektórych osób po zastosowaniu mogą wystąpić zmęczenie, senność lub pogorszenie koncentracji. Jeśli takie objawy pojawiają się rano, należy zachować ostrożność podczas wykonywania czynności wymagających pełnej uwagi.
Kozłek lekarski może pogarszać zdolność prowadzenia pojazdów i obsługiwania maszyn. Osoby, u których po jego zastosowaniu występują senność, zmęczenie, zawroty głowy lub pogorszenie koncentracji, nie powinny prowadzić samochodu. Szczególną ostrożność należy zachować po pierwszych dawkach, kiedy nie wiadomo jeszcze, jak organizm zareaguje na preparat.
Preparaty z kozłka stosowane w celu ułatwienia snu przyjmuje się zazwyczaj około 30–60 minut przed snem. W razie potrzeby niektóre preparaty mogą być przyjmowane dodatkowo wcześniej wieczorem. Dokładny sposób stosowania zależy jednak od postaci i składu produktu, dlatego należy przestrzegać informacji podanych w ulotce.
W przypadku stosowania kozłka lekarskiego na problemy ze snem preparat zwykle przyjmuje się około 30–60 minut przed położeniem się do łóżka. Nie oznacza to jednak, że u każdej osoby efekt pojawi się dokładnie po takim czasie. Szybkość działania może zależeć m.in. od rodzaju preparatu, zastosowanej dawki oraz indywidualnej reakcji organizmu.
- Shinjyo N., Waddell G., Green J., Valerian Root in Treating Sleep Problems and Associated Disorders—A Systematic Review and Meta-Analysis, Journal of Evidence-Based Integrative Medicine, 2020;25:2515690X20967323.
- Valente V. i wsp., Does valerian work for insomnia? An umbrella review of the evidence, European Neuropsychopharmacology, 2024.
- Shekhar H.C. i wsp., Standardized Extract of Valeriana officinalis Improves Overall Sleep Quality in Human Subjects with Sleep Complaints: A Randomized, Double-Blind, Placebo-Controlled Clinical Study, 2023.
- Dobros N., Zioła o działaniu uspokajającym i przeciwdepresyjnym, „Postępy Fitoterapii” 2017; 18(3): 215–222.
