Ciała ketonowe w moczu – na czym polega badanie? Normy, wskazania, przygotowanie

Ciała ketonowe w moczu – czym są? O czym świadczy ich obecność?

Ciała ketonowe to substancje powstające jako produkt pośredni podczas metabolizmu tłuszczy. Ciała ketonowe występują zarówno w krwi, jak i w moczu. W przypadku ciał ketonowych wyróżnia się ich 3 rodzaje, do których zaliczamy:

• kwas β-hydroksymasłowy (BHB),
• aceton,
• kwas acetooctowy.

Substancje te uwalnianie są podczas lipolizy, czyli procesu metabolizowania tłuszczy. W przypadku zdrowego organizmu ciała ketonowe nie są wykrywalne podczas badań diagnostycznych – ich ilości są śladowe.

Ciała ketonowe występują zarówno we krwi, jak i w moczu. Ich obecność w moczu nie zawsze oznacza chorobę. Może pojawić się również w przebiegu ketozy, czyli stanu, w którym organizm zaczyna w większym stopniu wykorzystywać tłuszcze jako źródło energii, a wątroba produkuje więcej ciał ketonowych. 

Sama obecność ketonów w moczu nie oznacza więc kwasicy ketonowej. Znaczenie wyniku zależy od ilości wykrytych ciał ketonowych oraz stanu zdrowia pacjenta.

>> Ostre objawy cukrzycy typu 1.

Ciała ketonowe w moczu – kiedy należy wykonać badanie?

Oznaczenie ciał ketonowych w moczu może być wykonywane w przypadku podejrzenia nadmiernego wytwarzania ketonów, szczególnie u osób z cukrzycą. Badanie może być pomocne w ocenie ryzyka kwasicy ketonowej, zwłaszcza gdy występuje hiperglikemia oraz objawy takie jak nudności, wymioty, ból brzucha czy nasilone pragnienie.

Kwasica ketonowa jest poważnym, potencjalnie zagrażającym życiu powikłaniem cukrzycy. Jej główną przyczyną jest znaczny niedobór insuliny, któremu może towarzyszyć zwiększone zapotrzebowanie na insulinę, np. podczas infekcji lub innej ostrej choroby. Niedobór insuliny prowadzi do nasilonego uwalniania kwasów tłuszczowych z tkanki tłuszczowej, które są następnie wykorzystywane przez wątrobę do produkcji energii. W efekcie powstaje nadmierna ilość ciał ketonowych, których nagromadzenie we krwi prowadzi do kwasicy metabolicznej. Jednocześnie wątroba zwiększa produkcję glukozy, co przy niedoborze insuliny powoduje hiperglikemię.

Objawy kwasicy ketonowej to m.in.:

• nadmierne uczucie pragnienia,
• zmęczenie i wzmożona senność,
• suchość w jamie ustnej,
• bóle brzucha oraz w okolicy klatki piersiowej,
• zawroty i bóle głowy,
• szybki i głęboki oddech (oddech Kussmaula), któremu może towarzyszyć charakterystyczny zapach acetonu z ust,
• zaczerwienienie się skóry.

Wystąpienie tych objawów wymaga szybkiej konsultacji medycznej, gdyż kwasica ketonowa może prowadzić do śpiączki i zgonu.

>> Cukrzyca: testy diagnostyczne ważne dla diabetyka

Ciała ketonowe w moczu – jak się przygotować do badania?

Podczas badania ciał ketonowych w moczu często wykonuje się jednocześnie oznaczenie glukozy w moczu. Jeśli badanie jest wykonywane w ramach rutynowej diagnostyki, zaleca się pobranie pierwszej porannej próbki moczu, przed spożyciem posiłku. Tak pobrany materiał może ułatwić wiarygodną ocenę obecności ketonów i glukozy w moczu.

Do pobrania próbki potrzebny jest specjalny, jałowy pojemnik na mocz. Można go kupić w aptece lub otrzymać w laboratorium. Pojemnik należy otworzyć bezpośrednio przed pobraniem próbki, aby zachować jego jałowość i ograniczyć ryzyko zanieczyszczenia materiału.

Przed pobraniem próbki moczu do badania należy dokładnie umyć ręce oraz okolice intymne wodą z mydłem. Mocz powinien pochodzić ze środkowego strumienia – pierwszą porcję oddaje się do toalety, następnie pobiera mocz do pojemnika, a końcową część ponownie do toalety. Po pobraniu pojemnik trzeba szczelnie zamknąć i jak najszybciej dostarczyć do laboratorium, najlepiej w ciągu 2 godzin.

Dzień przed badaniem warto również unikać produktów, które mogą zmieniać barwę moczu, m.in. buraków, marchwi, jagód i rabarbaru. Na jego wygląd może wpływać także przyjmowanie witaminy B. Kobiety, jeśli jest to możliwe, powinny pobierać mocz poza okresem miesiączki oraz około 2 dni przed spodziewanym krwawieniem.

Jak przebiega badanie ciał ketonowych w moczu?

Badanie ciał ketonowych w moczu przeprowadzane jest samodzielnie w domu i polega na oddaniu próbki pierwszego, porannego moczu. Następnie próbka, po dostarczeniu do konkretnej placówki, jest poddawana analizie. Na wyniki badania nie trzeba długo czekać – zwykle są one dostępne po ok. kilku dniach od oddania próbki. Jest to okres od 1 do 10 dni, w zależności od wybranej placówki.

>> Jakie są skutki i powikłania hiperglikemii?

Ciała ketonowe w moczu – normy. Jak interpretować wyniki?

Obecność ciał ketonowych w moczu nie zawsze oznacza, że w organizmie dzieje się coś niepokojącego. Niewielkie ilości ketonów mogą pojawić się po intensywnym wysiłku fizycznym, podczas głodzenia, wymiotów, odwodnienia czy stosowania diety ubogiej w węglowodany. Większe znaczenie ma ich podwyższony poziom, szczególnie jeśli występuje u osoby chorującej na cukrzycę.

Za prawidłowy poziom ciał ketonowych w moczu przyjmuje się wartość do 0,2 mmol/l. Wynik może być również określany jako ujemny, śladowy, niski, średni lub wysoki. Sposób przedstawienia wyniku zależy od metody zastosowanej podczas badania.

Podwyższone ciała ketonowe w moczu wymagają oceny przyczyny ich pojawienia się. Lekarz bierze pod uwagę nie tylko sam wynik, ale również występujące objawy, dotychczasowe choroby i wyniki innych badań. Szczególnej uwagi wymaga sytuacja, gdy wysokiemu poziomowi ketonów towarzyszy podwyższona glukoza we krwi. Może to wskazywać na kwasicę ketonową, która wymaga szybkiej pomocy medycznej.

Ciała ketonowe w moczu – co po badaniu?

Badanie stężenia ciał ketonowych w moczu to jedno z najprostszych narzędzi diagnostycznych, polegające wyłącznie na oddaniu świeżej próbki płynu do dalszej analizy. Dlatego też nie ma żadnych przeciwwskazań do badania ani szczególnych wskazań przed jego wykonaniem. Po badaniu należy poczekać na wyniki, a po ich odebraniu skonsultować się z lekarzem.

Ciała ketonowe w moczu – jak wykonać badanie w ciąży?

Ciała ketonowe w moczu w czasie ciąży mogą występować w niewielkich ilościach, szczególnie w przypadku zaburzeń gospodarki energetycznej związanych z częstymi wymiotami. Podwyższony poziom ciał ketonowych można zaobserwować m.in. w I trymestrze ciąży. Wynik należy monitorować i interpretować w kontekście stanu zdrowia kobiety, aby wykluczyć inne przyczyny ketonurii.

Badanie ciał ketonowych w moczu u kobiet ciężarnych przebiega tak samo jak u pozostałych osób. Do analizy laboratoryjnej należy dostarczyć świeżą próbkę moczu. Jest to badanie nieinwazyjne i bezpieczne zarówno dla kobiety, jak i rozwijającego się płodu. 

Ciała ketonowe w moczu – jak wygląda to badanie u dzieci?

Ciała ketonowe w moczu u dzieci mogą pojawiać się m.in. podczas infekcji przebiegających z gorączką, wymiotów, zmniejszonego przyjmowania pokarmów lub dłuższych przerw w jedzeniu. U małych dzieci zapasy glikogenu są mniejsze, dlatego ketony mogą pojawić się szybciej niż u osób dorosłych. Wynik należy interpretować z uwzględnieniem wieku dziecka, objawów oraz stężenia glukozy we krwi.

Ciała ketonowe w moczu – cena. Jaki jest koszt badania?

Badanie z oznaczeniem ciał ketonowych w moczu należy do bardzo taniej diagnostyki. Koszt takiego badania waha się w granicach 10–20 zł. Warto doliczyć do tego koszt zakupu jałowego pojemniczka, który średnio wynosi ok. 2 zł, w zależności od wybranej apteki.