Tarczownica islandzka (z łac. Cetraria islandica) nazywana jest również porostem islandzkim, płucnicą islandzką lub szarym mchem. Jej właściwości prozdrowotne znane i wykorzystywane są na szeroką skalę już od czasów średniowiecznych. Znajduje zastosowanie w lecznictwie naturalnym, przemyśle spożywczym, farmaceutycznym oraz kosmetycznym. Ze względu na wysoką zawartość substancji o szerokiej aktywności biologicznej wykazuje wielokierunkowe pozytywne działanie na organizm. Stosuje się ją m.in. podczas infekcji, stanów zapalnych jamy ustnej oraz przy problemach skórnych.
Tarczownica – właściwości lecznicze, działanie, zastosowanie
Wiedza w pigułce
- Tarczownica islandzka jest bogata w związki biologicznie aktywne, m.in. kwasy porostowe, β-glukan, sterole roślinne, karotenoidy, witaminy z grupy B oraz minerały, takie jak wapń, żelazo, magnez i krzem.
- Substancje śluzowe obecne w tarczownicy tworzą ochronną warstwę na błonach śluzowych, dzięki czemu wykazuje ona właściwości powlekające i łagodzące. Jest wykorzystywana m.in. przy kaszlu oraz podrażnieniach jamy ustnej i gardła.
- Tarczownica wykazuje również właściwości przeciwbakteryjne, przeciwzapalne i antyoksydacyjne. Jej aktywność przeciwbakteryjna obejmuje m.in. Staphylococcus aureus, Bacillus cereus oraz Helicobacter pylori.
- Zastosowanie tarczownicy wykracza poza dolegliwości dróg oddechowych. Wykorzystuje się ją również przy zaburzeniach trawienia, niewielkich zmianach skórnych, zmianach trądzikowych, nadpotliwości oraz w pielęgnacji włosów ze skłonnością do wypadania i przetłuszczania.
- Tarczownica może ograniczać wchłanianie jednocześnie przyjmowanych leków i suplementów ze względu na zawartość substancji śluzowych. Ma również zdolność kumulowania metali ciężkich ze środowiska, dlatego nie powinna być stosowana długotrwale.
Tarczownica – jakie ma właściwości?
Surowcem zielarskim stosowanym w lecznictwie i przemyśle farmaceutycznym jest pocięta plecha tarczownicy islandzkiej (z łac. Lichen islandicus). Najczęściej pozyskuje się ją z krajów skandynawskich, Rumunii oraz Kanady. W Polsce roślina ta objęta jest częściową ochroną. Porost islandzki jest bogatym źródłem substancji biologicznie czynnych, takich jak:
- kwasy porostowe (fumarowy, cetnarowy, fizydowy, usnonowy),
- oligosacharydów (β-glukan, celuloza, hemiceluloza),
- minerały (wapń, żelazo, magnez, krzem),
- nienasycone kwasy tłuszczowe (oleinowy, linolowy, linolenowy),
- fosfolipidy,
- sterole roślinne,
- karotenoidy,
- witaminy z grupy B.
Tak różnorodny skład sprawia, że tarczownica islandzka wykazuje wiele właściwości i ma wielokierunkowy wpływ na stan i funkcjonowanie organizmu. Najważniejsze właściwości tego surowca to:
- powlekające (tworzą ochronną warstwę na błonach śluzowych, zapobiegając podrażnieniom i łagodząc stany zapalne),
- przeciwalergiczne,
- wybielające, ograniczające budowę płytki nazębnej,
- przeciwzapalne,
- przeciwpróchnicze,
- przeciwbakteryjne, m.in. w stosunku do bakterii Staphylococcus Aureus, Bacillus Cereus oraz Helicobacter Pylori,
- przeciwwirusowe,
- antyoksydacyjne,
- immunomodulujące, czyli poprawiające funkcjonowanie układu odpornościowego,
- przeciwnowotworowe (wstępne badania pokazują potencjalne możliwości zastosowania tarczownicy w profilaktyce i wspomaganiu leczenia nowotworów trzustki, piersi, prostaty, płuc, jajnika, żołądka oraz jelita grubego).
>> Zioła na przeziębienie i kaszel - które wybrać?
Tarczownica – działanie i wskazania do stosowania
Właściwości tarczownicy islandzkiej wykorzystywane są w przemyśle spożywczym, farmaceutycznym, kosmetycznym oraz medycynie naturalnej. Już w XVIII wieku wykorzystywano ją w kuchni do wypieku chleba i wyrobu galaretek, a w lecznictwie stosowano ją w przypadku zmian i ran skóry, takich jak: oparzenia, odmrożenia czy liszaje, oraz do przemywania oczu w przypadku wystąpienia podrażnienia, łzawienia lub zaczerwienienia. W XIX wieku zaczęto ją wykorzystywać również jako środek do wspomagania leczenia chorób układu oddechowego, takich jak: gruźlica, astma i krztusiec, oraz problemów trawiennych, m.in.: kamicy żółciowej, zaparć, choroby wrzodowej, niestrawności czy braku apetytu. Aktualnie wskazania do zastosowania tarczownicy islandzkiej i jej preparatów obejmują:
- infekcje górnych dróg oddechowych,
- kaszel,
- stany zapalne i podrażnienia jamy ustnej i gardła,
- nawracające afty,
- nadmiar płytki nazębnej,
- nadmierne wypadanie i przetłuszczanie włosów,
- nadpotliwość,
- zmiany trądzikowe,
- niewielkie zmiany skórne,
- zaburzenia trawienia.
>> Zapalenie gardła – wirusowe czy bakteryjne? Jak rozpoznać typ infekcji gardła?
Preparaty zawierające tarczownicę
Na polskim rynku tarczownica islandzka, jej wyciągi i ekstrakty, wchodzą w skład wielu preparatów o statusie suplementów diety lub wyrobów medycznych. Jednym z zarejestrowanych produktów leczniczych jest płyn doustny zawierający etanolowy wyciąg z tarczownicy – wskazany jest w przypadku infekcji górnych dróg oddechowych i mokrego kaszlu u dorosłych i młodzieży powyżej 12 roku życia.
Porost islandzki jest obecny również pod postacią tabletek do ssania, syropów, sprejów, a także lizaków i gum dla dzieci. Można go znaleźć też w pastach do zębów, płynach do płukania jamy ustnej oraz preparatach do domowego wybielania zębów.
>> Porost islandzki w produktach
Tarczownica – dawkowanie
Brakuje wystarczających danych dotyczących zalecanego, jednocześnie skutecznego i bezpiecznego dawkowania tarczownicy islandzkiej. Najczęściej poleca się przygotowywanie domowych naparów z suszonego ziela – ok. 1,5 g suszu należy zalać ok. 150 ml wrzącej wody i odstawić do zaparzenia na ok. 10 minut. Tak przygotowany napar można pić 3-4 razy dziennie, przy czym przyjmuje się, że dzienna dawka wykorzystanego surowca nie powinna przekraczać 4-6 g. W przypadku przyjmowania jakichkolwiek preparatów farmaceutycznych należy bezwzględnie przestrzegać zaleceń producenta dotyczących dawkowania i czasu trwania kuracji.
>> Kaszel suchy, drapanie w gardle. Przyczyny i sposoby na suchy kaszel
Tarczownica – przeciwwskazania i możliwe skutki uboczne
Tarczownica islandzka i powstałe na jej bazie preparaty nie powinny być stosowane przez kobiety w ciąży oraz karmiące piersią ze względu na brak wystarczających danych potwierdzających ich bezpieczeństwo dla mamy i dziecka.
Skutki uboczne i działania niepożądane wynikające z przyjmowania preparatów porostu islandzkiego obserwuje się dość rzadko. Podkreśla się jednak, że obecne w nich substancje śluzowe mogą obniżać wchłanianie leków i suplementów. Dlatego w przypadku stosowania jakiejkolwiek farmakoterapii należy zachować odstęp między przyjęciem leku, a tarczownicy islandzkiej oraz skonsultować się z lekarzem.
Warto też mieć na uwadze, że tarczownica islandzka jest rośliną, która kumuluje metale ciężkie ze środowiska, zwłaszcza ołów, kadm i rtęć. Są one toksyczne dla organizmu i ich nagromadzenie się w tkankach ma wiele negatywnych skutków. Dlatego preparaty zawierające jej ekstrakty i wyciągi powinny być poddawane regularnym kontrolom oceniającym zawartość metali ciężki oraz stosowane jedynie doraźnie, a nie długoterminowo.
>> Zioła fotouczulające - lista. Po jakich ziołach nie wolno się opalać?
Tarczownica w Encyklopedii ziół i roślin – podsumowanie
- Tarczownica islandzka występuje głównie w postaci suszonego ziela, przeznaczonego do przygotowywania naparów, tabletek, pastylek do ssania, syropów, płynów do płukania jamy ustnej, a także lizaków i gum dla dzieci.
- Wykazuje właściwości powlekające, przeciwbakteryjne i przeciwzapalne, dzięki czemu sprawdza się w infekcjach i stanach zapalnych górnych dróg oddechowych. Wykorzystywana jest również przy zaburzeniach trawienia i w przypadku problemów skórnych.
- Przeznaczona jest do stosowania wewnętrznego i zewnętrznego.
Tarczownica – najczęściej zadawane pytania (FAQ)
Preparaty zawierające porost islandzki mogą być pomocne w łagodzeniu suchości i podrażnienia gardła występujących po intensywnym używaniu głosu. Dlatego bywają stosowane m.in. przez nauczycieli, wokalistów, lektorów czy osoby prowadzące wiele rozmów. Nie zastępują jednak prawidłowej higieny głosu i odpowiedniego nawodnienia.
Preparaty o działaniu powlekającym mogą być stosowane również wieczorem, jeśli sposób użycia danego produktu na to pozwala. W przeciwieństwie do typowych środków wykrztuśnych porost islandzki nie ma za zadanie nasilać odkrztuszania wydzieliny, dlatego jego zastosowanie przed snem może być przydatne przy suchym, drażniącym kaszlu.
Porost islandzki nie leczy choroby refluksowej. Jego substancje śluzowe mają jednak właściwości powlekające, dlatego może łagodzić podrażnienie błon śluzowych. Jeśli przewlekła chrypka, kaszel lub pieczenie gardła są związane z refluksem, konieczne jest przede wszystkim odpowiednie postępowanie ukierunkowane na jego przyczynę.
Porost islandzki jest często wykorzystywany w preparatach przeznaczonych do łagodzenia podrażnienia i suchości gardła oraz chrypki. Substancje śluzowe powlekają błonę śluzową, co może zmniejszać dyskomfort. Długotrwała lub nawracająca chrypka wymaga jednak ustalenia przyczyny.
Obie formy mają przede wszystkim umożliwić kontakt składników porostu z błoną śluzową jamy ustnej i gardła. Pastylki są wygodne przy miejscowym uczuciu suchości i chrypce, natomiast syrop może być łatwiejszy do stosowania dla osób, które nie chcą lub nie mogą ssać pastylek. Przy wyborze warto zwrócić uwagę na cały skład produktu, a nie tylko obecność porostu.
- Sánchez M., González-Burgos E., Iglesias I., Gómez-Serranillos M.P. The Genus Cetraria s. str.—A Review of Its Botany, Phytochemistry, Traditional Uses and Pharmacology. „Molecules”, 2022, 27(15):4990.
- Studzińska-Sroka E., Cichoracka K., Rosiak N. i wsp. Cyclodextrin-Based Systems of Cetraria islandica Extracts: A Novel Approach to Enhance Solubility and Antioxidant Activity. „Molecules”, 2025, 30(15):3182.
- González E.V., Gómez-Serranillos M.P., Palomino O.M. i wsp. Two-step isolation of the two major paraconic acids of Cetraria islandica: Protolichesterinic and lichesterinic acids. „Journal of Separation Science”, 2023.
