Podbiał pospolity (Tussilago farfara L.) nazywany jest także białkuchem, oślą stopą, końskim kopytem, bożym liczkiem lub kaczyńcem. Jego łacińska nazwa pochodzi od słów tussi oraz ago, które oznaczają kolejno „kaszel” oraz „wypędzam”. To roślina zaliczana do rodziny astrowatych (Asteraceae Dum), której liście wykorzystywane są w lecznictwie naturalnym już od czasów starożytnych. Charakteryzuje je wysoka zawartość flawonoidów, garbników, śluzów, karotenoidów oraz wielu innych substancji, dzięki którym ma silne właściwości wykrztuśne, przeciwzapalne i przeciwdrobnoustrojowe. Dlatego podbiał stosowany jest głównie w leczeniu chorób górnych dróg oddechowych, zwłaszcza tych przebiegających z mokrym lub suchym kaszlem oraz bólem gardła. W ostatnich latach pojawiają się jednak doniesienia o potencjalnych możliwościach szerszego wykorzystania podbiału pospolitego m.in. w profilaktyce i leczeniu nowotworów oraz cukrzycy.
Podbiał pospolity – właściwości lecznicze, działanie, zastosowanie
Wiedza w pigułce
- Podbiał pospolity działa osłaniająco na błony śluzowe – zawarte w nim związki śluzowe tworzą warstwę ochronną, która ogranicza ich podrażnienie i nadmierną suchość.
- Liście i kwiaty podbiału różnią się składem substancji czynnych. Roślina zawiera m.in. śluzy, flawonoidy, garbniki, fitosterole, kwasy fenolowe oraz związki mineralne.
- Podbiał może zmniejszać nadmierne napięcie mięśni gładkich oskrzeli, co uzupełnia jego tradycyjne zastosowanie w dolegliwościach układu oddechowego.
- Charakterystyczną cechą podbiału jest obecność alkaloidów pirolizydynowych, dlatego preparaty z tej rośliny powinny spełniać wymagania dotyczące ich zawartości, a stosowanie nie powinno być długotrwałe.
- Alkaloidy pirolizydynowe mogą działać toksycznie na wątrobę, dlatego szczególnej ostrożności wymagają osoby z chorobami tego narządu.
Podbiał pospolity – jakie ma właściwości?
Podbiał pospolity przez wiele osób bywa postrzegany wyłącznie jako chwast, jednak jest on wartościowym surowcem zielarskim o wielu właściwościach i wielokierunkowym działaniu. W lecznictwie wykorzystuje się zarówno jego liście, jak i kwiaty, a do tej pory odkryto ponad 100 obecnych w nich substancji bioaktywnych. Podbiał pospolity jest źródłem m.in.:
- flawonoidów (np. apigeniny, kwercetyny, rutyny, kemferolu i hyperozydu),
- seskwiterpenów (np. tussilagononu, tidifarfaryny),
- triterpenoidów (np. arnidiolu, izobauerenolu),
- związków fenolowych (np. kwasu galusowego, ferulowego oraz kawowego).
Dzięki ich obecności podbiał pospolity ma właściwości przeciwzapalne, przeciwdrobnoustrojowe oraz antyoksydacyjne. W roślinie występują również składniki mineralne, takie jak potas, magnez, wapń, żelazo oraz cynk, a także garbniki i śluzy. Dzięki obecności garbników podbiał ma właściwości ściągające, a śluzy sprawiają, że działa osłonowo. Niektóre doniesienia naukowe sugerują również, że ma on potencjalne właściwości neuroprotekcyjne (ochrania komórki układu nerwowego, również w mózgu), hipoglikemiczne (obniżające stężenie cukru we krwi) oraz antyproliferacyjne (zapobiegające niekontrolowanemu namnażaniu komórek) i przeciwnowotworowe. Kwestie te wymagają jednak dalszych badań.
Podbiał pospolity – działanie i wskazania do stosowania
Podbiał pospolity i jego właściwości lecznicze znane były już w starożytności. W dawnej medycynie naturalnej stosowano go przede wszystkim do leczenia kaszlu, bólów gardła, gorączki i dreszczy. Miał on również zastosowanie u osób z padaczką i gruźlicą, a także w łagodzeniu zmian skórnych, np. niewielkich ran i oparzeń, odcisków lub czyraków.
Obecnie, ze względu na potwierdzone, silne właściwości przeciwzapalne, wykrztuśne i przeciwdrobnoustrojowe, podbiał pospolity stosowany jest w szczególności w infekcjach górnych dróg oddechowych przebiegających z kaszlem i bólem gardła. Jego działanie polega na rozrzedzeniu zalegającej wydzieliny oraz stymulacji ruchów nabłonka rzęskowego wyściełającego drogi oddechowe. Wyzwala to odruch wykrztuśny i pomaga pozbyć się zalegającej wydzieliny. Dodatkowo łagodzi podrażnienia gardła wywołane kaszlem dzięki obecności związków śluzowych, które powlekają śluzówkę gardła. Podbiał pospolity można zastosować w następujących problemach zdrowotnych:
- infekcje górnych dróg oddechowych,
- przeziębienie,
- grypa,
- mokry i suchy kaszel,
- zapalenie oskrzeli,
- astma,
- ból gardła,
- niewielkie rany i oparzenia,
- stany zapalne w jamie ustnej,
- nadmierne przetłuszczanie się skóry głowy,
- wypadanie włosów,
- trądzik.
>> Kompendium wiedzy o trądziku
Preparaty zawierające podbiał pospolity
W aptekach oraz sklepach zielarskich obecnych jest wiele preparatów na bazie podbiału pospolitego, które polecane są głównie osobom borykającym się z infekcjami i uporczywym kaszlem. Dostępne są zarówno produkty o statusie leku, jak i suplementy diety. Najczęściej mają one postać pastylek do ssania lub syropów i przeznaczone są dla dorosłych oraz młodzieży po 12. roku życia.
Podbiał pospolity bywa również składnikiem maści i żeli przeznaczonych do stosowania zewnętrznego, m.in. na błonę śluzową jamy ustnej lub niewielkie zmiany zapalne skóry. Występuje też w szamponach do włosów wypadających i przetłuszczających się oraz kosmetykach do cery trądzikowej.
Podbiał pospolity jako surowiec zielarski występuje również w formie suszonego ziela, które można wykorzystać w warunkach domowych do przygotowania naparów. Wystarczy wsypać do szklanki łyżkę suszonych liści ziela, zalać szklanką wrzątku i zaparzać pod przykryciem ok. 10 minut. Ostudzony napar można pić 2 razy dziennie po ½ szklanki napoju na porcje.
>> Rutwica lekarska – właściwości lecznicze, działanie, zastosowanie
Podbiał pospolity – dawkowanie i bezpieczeństwo stosowania
Preparaty z podbiału pospolitego nie powinny być stosowane dłużej niż 3-6 tygodni w roku. Dotyczy to zarówno samodzielnie przygotowanych naparów ziołowych, jak również produktów aptecznych. Wynika to z obecności alkaloidów pirolizydynowych, które mają prawdopodobne hepatotyksyczne działanie i mogą powodować zaburzenia funkcjonowania wątroby, a w skrajnych przypadkach nawet jej marskość i żółtaczkę.
Skutki uboczne podbiału pospolitego obserwuje się dość rzadko. Mogą obejmować nudności, bóle brzucha lub biegunki o umiarkowanym nasileniu. Brakuje oficjalnych danych na temat interakcji tej rośliny z lekami, suplementami czy innymi preparatami ziołowymi. W przypadku korzystania z jakiejkolwiek farmakoterapii zalecana jest konsultacja z lekarzem. Podbiał pospolity nie powinien być stosowany przez kobiety w ciąży, w trakcie karmienia piersią oraz dzieci poniżej 12 roku życia.
Podbiał pospolity w Encyklopedii ziół i roślin – podsumowanie
- Podbiał pospolity występuje głównie w postaci suszonego ziela, a także syropów, pastylek i maści.
- Wykazuje właściwości wykrztuśne, przeciwdrobnoustrojowe, przeciwzapalne osłonowe.
- Stosowany jest głównie przy infekcjach przebiegających z mokrym kaszlem i bólem gardła.
- Przeznaczony jest do stosowania wewnętrznego oraz zewnętrznego.
Podbiał pospolity – najczęściej zadawane pytania (FAQ)
Naturalne pochodzenie rośliny nie oznacza automatycznie, że jej stosowanie jest pozbawione ryzyka. W przypadku podbiału szczególnie istotna jest zawartość alkaloidów pirolizydynowych. W domowo zebranym surowcu nie ma możliwości łatwego określenia ich ilości, dlatego „naturalny” nie jest równoznaczny z „bezpieczniejszy”.
Nie należy zakładać, że przygotowanie domowego naparu pozwala usunąć potencjalnie szkodliwe alkaloidy pirolizydynowe. Ich zawartość zależy m.in. od surowca, dlatego samo zalanie liści wrzątkiem nie jest metodą gwarantującą pozbycie się tych związków.
Ze względu na możliwość występowania alkaloidów pirolizydynowych osoby z chorobami wątroby nie powinny samodzielnie sięgać po podbiał. Dotyczy to zwłaszcza preparatów przyjmowanych doustnie. W takiej sytuacji stosowanie produktów ziołowych warto wcześniej omówić z lekarzem lub farmaceutą.
Samodzielny zbiór wymaga prawidłowego rozpoznania gatunku i wyboru odpowiedniego stanowiska. Nie powinno się zbierać podbiału rosnącego przy ruchliwych drogach, na terenach przemysłowych ani w innych miejscach narażonych na zanieczyszczenia. W przypadku stosowania wewnętrznego dodatkowe znaczenie ma obecność alkaloidów pirolizydynowych, których zawartości nie można ocenić w warunkach domowych.
Obie rośliny mają żółte kwiaty i kwitną wiosną, dlatego mogą być ze sobą mylone. U podbiału kwiat wyrasta na pokrytej łuskami łodydze, a właściwe liście rozwijają się później. Mniszek lekarski tworzy natomiast przyziemną rozetę charakterystycznych, głęboko wcinanych liści, które są obecne już podczas kwitnienia.
- Chen S. i wsp., A review of the ethnobotanical value, phytochemistry, pharmacology, toxicity and quality control of Tussilago farfara L. (coltsfoot), „Journal of Ethnopharmacology” 2021;267:113478.
- Bota V.B. i wsp., A Comparative Analysis of the Anatomy, Phenolic Profile, and Antioxidant Capacity of Tussilago farfara L. Vegetative Organs, „Plants” 2022;11(13):1663.
- Piotrowska P., Wojcińska M., Matławska I., Podbiał pospolity (Tussilago farfara L.), „Postępy Fitoterapii” 2015;3:157–171.
- Adamczak A., Opala B., Gryszczyńska A., Buchwald W., Content of pyrrolizidine alkaloids in the leaves of coltsfoot (Tussilago farfara L.) in Poland, „Acta Societatis Botanicorum Poloniae” 2013;82(4):289–293.
