Szarłaty wyniosły (z łac. Amaranthus cruentus) nazywamy jest także szarłatem wiechowatym, amarantusem lub amarantem. W ostatnich latach zdecydowanie wzrosła jego popularność i stosowany jest na szeroką skalę w przemyśle spożywczym, farmaceutycznym oraz lecznictwie. Otrzymywane z niego produkty, takie jak mąki, płatki, kasze, musli, coraz częściej pojawiają się w diecie osób chorych, ale również zdrowych w ramach ogólnej poprawy funkcjonowania organizmu. Wyróżnia go wysoka zawartość białka zawierającego wszystkie aminokwasy egzogenne, skwalenu, nienasyconych kwasów tłuszczowych, antyoksydantów i soli mineralnych. Amarantus wykorzystany jako element zdrowej diety może poprawić ogólny stan zdrowia i wspomóc leczenie niektórych chorób.
Szarłat wyniosły – właściwości lecznicze, działanie, zastosowanie
Wiedza w pigułce
- Szanta zwyczajna jest jedynym przedstawicielem rodzaju Marrubium, który występuje w Polsce. Dawniej była szeroko wykorzystywana w medycynie ludowej, jednak z czasem straciła na popularności i obecnie jest stosunkowo rzadko spotykana.
- Za charakterystyczne właściwości szanty odpowiada m.in. marubina, a roślina zawiera również flawonoidy, triterpeny, sterole roślinne, garbniki, alkaloidy, olejki eteryczne oraz witaminy A, E i K.
- Szanta zwyczajna może ułatwiać odkrztuszanie zalegającej wydzieliny, ponieważ pobudza ruch rzęsek wyściełających drogi oddechowe i działa rozkurczowo. Z tego względu jest stosowana przede wszystkim przy mokrym kaszlu i infekcjach górnych dróg oddechowych.
- Działanie szanty obejmuje również układ pokarmowy – pobudza wydzielanie śliny i soków żołądkowych oraz wykazuje właściwości żółciopędne. Tradycyjnie wykorzystuje się ją m.in. przy braku apetytu i problemach trawiennych.
- Długotrwałe stosowanie szanty może prowadzić do nadmiernego obniżenia ciśnienia, zaburzeń rytmu serca i nadkwasoty. Może też nasilać działanie leków na nadciśnienie, moczopędnych, przeciwarytmicznych i nasercowych.
Szarłat wyniosły – jakie ma właściwości?
Najprawdopodobniej pochodzi z Ameryki Środkowej, gdzie uprawiano go już ponad 4000 lat p.n.e., jednak obecnie występuje już w większości rejonów całego świata. Do Europy dotarł na przełomie XVI i XVII wieku i przez długi czas był jedną z podstawowych roślin uprawnych obok ziemniaków, kukurydzy i fasoli. Na przestrzeni ostatnich kilku lat zdecydowanie wzrosło zainteresowanie tą rośliną, jej właściwościami i możliwościami zastosowania – nazywana jest zbożem XXI wieku. Nasiona szarłatu charakteryzują się wysoką wartością odżywczą i mają szerokie zastosowanie w przemyśle spożywczym, piekarniczym, cukierniczym, farmaceutycznym oraz naturalnym lecznictwie.
Nasiona szarłaty charakteryzuje stosunkowa wysoka zawartość białka (nawet do 20%). Dodatkowo jest to białko o wysokiej wartości biologicznej, ponieważ zawiera wszystkie aminokwasy egzogenne, czyli te, których organizm nie jest w stanie sam wytworzyć i muszą zostać dostarczone z pożywieniem. Dlatego świetnie sprawdza się na dietach wegańskich i wegetariańskich, na których ryzyko niedoborów wartościowego białka jest zwiększone. Amarantus zawiera też inhibitory trypsyny, które mają właściwości pobudzające produkcję i przepływ żółci oraz obniżające stężenie tzw. „złego” cholesterolu LDL.
>> Zioła na cholesterol, domowe sposoby na miażdżycę
Jest też źródłem nienasyconych kwasów tłuszczowych, zwłaszcza linolowego i oleinowego, które działają profilaktycznie w stosunku do chorób sercowo-naczyniowych. Ważnym składnikiem tłuszczowym jest także skwalen o silnych właściwościach antyoksydacyjnych, które wykorzystywane są głównie w przemyśle kosmetycznym w celach anti-aging. Skwalen zmniejsza również poziom cholesterolu poprzez ograniczenie wchłaniania kwasów żółciowych i cholesterolu pokarmowego w jelitach oraz wspiera funkcje detoksykacyjne.
>> Produkty zawierające Skwalen
Nasiona amarantusa dostarczają też skrobi pod postacią amylozy i amylopektyn. Ze względu na niewielki rozmiar nasion, a także wysoki stopień strawności skrobi i węglowodanów po spożyciu mogą one powodować nagły wzrost poziomu cukru we krwi. Dlatego zaleca się zachowanie ostrożności u osób z cukrzycą lub insulinoopornością i odpowiednie bilansowanie posiłków.
Nasiona szarłatu dostarczają też wapnia, potasu, magnezu, żelaza i selenu, a także naturalnych antyoksydantów – głównie polifenoli, karotenoidów, antocyjanów i flawonoidów. Charakteryzuje je również obecność innych substancji biologicznie czynnych, takich jak garbniki, saponiny, terpenoidy czy betalainy.
Tak bogaty skład szarłatu wyniosłego sprawia, że ma on potencjalne właściwości:
- przeciwzapalne,
- antyoksydacyjne,
- przeciwwirusowe,
- regulujące pracę jelit,
- hipocholesterolemiczne (obniżające stężenie cholesterolu),
- detoksykujące,
- żółciopędne,
- przeciwnowotworowe.
Szarłat wyniosły – działanie i wskazania do stosowania
Szarłat wyniosły ze względu na swój bogaty skład i właściwości może być bezpiecznie wykorzystywany jako element zdrowej diety wspierającej funkcjonowanie organizmu i obniżającej ryzyko wielu chorób. Może być stosowany w celu:
- profilaktyki i leczenia hipercholesterolemii,
- profilaktyki i leczenia miażdżycy i choroby niedokrwiennej serca,
- łagodnego obniżania ciśnienia tętniczego krwi,
- urozmaicenia diety bezglutenowej u osób z celiakią lub nietolerancją glutenu,
- wzbogacenia diet roślinnych w wartościowe białko,
- wspomagania leczenia anemii z niedoboru żelaza.
W medycynie ludowej stosowany był również zewnętrznie jako środek o działaniu antyseptycznym i ściągającym w leczeniu zapaleń gardła lub krwotokach. Obecnie jego wyciągi można znaleźć również w składzie wielu kosmetyków, zwłaszcza kremów o działaniu przeciwzmarszczkowym, nawilżającym i wygładzającym.
>> Anemia – objawy, leczenie, przyczyny. Czym jest anemia i jak leczyć niedokrwistość?
Szarłat wyniosły – dawkowanie
Nasiona amarantusa oraz jego przetwory w postaci płatków, mąki czy kasz można spożywać jako dodatek do wielu dań, zarówno na słodko, jak i wytrawnie. Nie ma większych ograniczeń dotyczących jego ilości, warto jednak pamiętać, że dieta powinna być urozmaicona i dobrze zbilansowana. W przypadku stosowania jakichkolwiek wyciągów, ekstraktów czy innych preparatów na bazie amarantusa należy bezwzględnie przestrzegać zaleceń producenta dotyczących jego stosowania.
>> 3 zioła, które warto wypić przed wiadomościami (żeby nie puściły nerwy)
Szarłat wyniosły– przeciwwskazania i możliwe skutki uboczne
Szarłat wyniosły jest stosunkowo bezpieczny i nie ma większych przeciwwskazań do jego spożycia, z wyjątkiem alergii lub nietolerancji pokarmowych. Nie muszą z niego rezygnować również kobiety w ciąży, karmiące piersią ani dzieci. Nie stwierdza się również niebezpiecznych skutków ubocznych związanych z jego nawet długotrwałym spożyciem. Przypuszcza się jednak, że ze względu na zawartość szczawianów może zwiększyć ryzyko kamicy nerkowej u osób z tendencją do powstawania kamieni. Na ogół nie ma wtedy konieczności całkowitej rezygnacji z amarantusa, ale warto kontrolować jego ilości.
Szarłat wyniosły w Encyklopedii ziół i roślin – podsumowanie
- Szkarłat wyniosły, zwany też amarantusem i zbożem XXI wieku, występuje głównie w postaci nasion, kaszy, mąki i płatków wykorzystywanych jako dodatek do dań słodkich i wytrawnych.
- Wykazuje właściwości przeciwzapalne, antyoksydacyjne, regulujące pracę jelit oraz obniżające poziom cholesterolu we krwi. Charakteryzuje go wysoka zawartość dobrze przyswajalnego białka.
- Przeznaczony jest do stosowania wewnętrznego, jednak jego ekstrakty i wyciągi można znaleźć również w niektórych kosmetykach nawilżających i przeciwzmarszczkowych.
Szarłat wyniosły – najczęściej zadawane pytania (FAQ)
Amarantus ekspandowany powstaje w wyniku poddania nasion działaniu wysokiej temperatury, dzięki czemu zwiększają objętość i stają się chrupiące. Jest gotowy do bezpośredniego spożycia. Zwykłe nasiona wymagają natomiast przygotowania, najczęściej gotowania. Różnice dotyczą także struktury i sposobu wykorzystania obu produktów.
Tak. Nasiona amarantusa dostarczają stosunkowo dużo białka i wyróżniają się korzystnym profilem aminokwasów, dlatego mogą być wartościowym składnikiem diety roślinnej. Nadal warto jednak różnicować źródła białka i spożywać m.in. nasiona roślin strączkowych, orzechy, pestki i inne produkty roślinne.
Wpływ amarantusa na glikemię zależy m.in. od jego formy, sposobu przygotowania, wielkości porcji oraz produktów spożywanych razem z nim. Ze względu na łatwo strawną skrobię niektóre produkty z amarantusa mogą powodować stosunkowo szybki wzrost glikemii. Przy cukrzycy lub insulinooporności warto więc odpowiednio komponować cały posiłek.
Amarantus jest naturalnie bezglutenowy, dlatego może stanowić element diety bezglutenowej. Osoby z celiakią powinny jednak wybierać produkty oznaczone jako bezglutenowe, ponieważ podczas produkcji, pakowania lub przechowywania może dojść do zanieczyszczenia glutenem.
Nasiona amarantusa można ugotować i wykorzystywać podobnie jak kaszę, np. jako dodatek do dań obiadowych, sałatek czy posiłków na słodko. Dostępny jest również amarantus ekspandowany, mąka, płatki i inne produkty z nasion szarłatu. Sposób przygotowania zależy więc od wybranej formy.
- Baraniak J., Kania-Dobrowolska M. The Dual Nature of Amaranth—Functional Food and Potential Medicine. „Foods”, 2022, 11(4):618.
- Różewicz M., Wyzińska M., Grabiński J. Nutritional value and potential uses of amaranth seeds and products – a review. „Polish Journal of Agronomy”, 2021, 44:16–25.
- Ramkisson S., Dwarka D., Venter S., Mellem J.J. In vitro anticancer and antioxidant potential of Amaranthus cruentus protein and its hydrolysates. „Food Science and Technology”, 2020, 40(2).
