Kruszyna pospolita (łac. Frangula alnus) to krzew znany również pod nazwami wilczyna, szakłak kruszyna i torszczyna. Jego składniki aktywne sprawiają, że znalazł zastosowanie w leczeniu dolegliwości układu pokarmowego. Wykazuje działanie przeczyszczające. Zioło może być spożywanie wyłącznie po obróbce cieplnej, w przeciwnym razie pozostaje trujący.
Kruszyna pospolita – właściwości lecznicze, działanie i zastosowanie
Wiedza w pigułce
- Świeża kora kruszyny pospolitej nie nadaje się do stosowania leczniczego – przed użyciem musi być odpowiednio sezonowana lub poddana obróbce termicznej. Proces ten zmniejsza zawartość związków mogących wywoływać silne nudności i wymioty.
- Działanie preparatów z kruszyny nie pojawia się bezpośrednio po przyjęciu. Efekt występuje zwykle po kilku–kilkunastu godzinach, ponieważ związki zawarte w korze ulegają przemianom dopiero w jelicie grubym.
- Kruszyna pospolita jest przeznaczona przede wszystkim do krótkotrwałego stosowania. Nadużywanie środków przeczyszczających może prowadzić do zaburzeń gospodarki wodno-elektrolitowej, zwłaszcza utraty potasu.
- Preparaty z kruszyny mogą wpływać na działanie niektórych leków, m.in. moczopędnych, przeciwarytmicznych i glikokortykosteroidów. Przyspieszenie pasażu jelitowego może również zmieniać wchłanianie innych przyjmowanych doustnie substancji.
- Owoce kruszyny pospolitej są trujące i nie należy traktować ich jako zamiennika surowca zielarskiego. Ich spożycie może prowadzić m.in. do wymiotów i biegunki.
Kruszyna pospolita – jakie ma właściwości?
Kruszyna pospolita to w Polsce gatunek rodzimy, którego można spotkać na terenie całego kraju. Porasta przede wszystkim lasy (bory mieszane, liściaste i iglaste), a jej dwie najpopularniejsze odmiany dostępne są w sprzedaży jako rośliny ozdobne i o działaniu leczniczym. W warunkach naturalnych osiąga wysokość nawet do 6 metrów. Charakterystyczne dla kruszyny pospolitej są drobne, czarne, pestkowe owoce.
Swoją nazwę kruszyna pospolita zawdzięcza wyjątkowo kruchym gałęziom. Surowcem farmaceutycznym rośliny jest jej kora, która powinna zostać pozyskiwana w określonych warunkach tj. wyłącznie z młodych pędów. Podlega ona następnie suszeniu w temperaturze nie wyższej niż 40 stopni Celsjusza.
Roślina wykorzystywana jest w medycynie ludowej już od czasów średniowiecznych. W Polsce wokół kruszyny pospolitej narosło wiele mitów. Początkowo traktowano ją jako truciznę, ponieważ jej spożycie powodowało wymioty. Wynikało to z niewłaściwego przygotowania rośliny i braku wiedzy na temat jej składu.
W skład kruszyny pospolitej wchodzą:
- antrazwiązki – glikozydowe pochodne franguliny, fiscjon, chryzofanol, frangulomodynę. Wykazują one działanie przeczyszczające, ponieważ zwiększają ruchy perystaltyczne jelit, a także hamują resorpcję zwrotną wody z tego organu,
- flawonoidy – w tym głównie ramnetynę. Wzmacniają one i chronią naczynia krwionośne i działają antyoksydacyjnie,
- garbniki – są z powodzeniem stosowane w przypadku zatruć i biegunek, a także zewnętrznie na oparzenia, odmrożenia i podrażnienia skóry,
- sole mineralne,
- sterole – zmniejszają proces wchłaniania cholesterolu w jelicie i tym samym przyczyniają się do obniżenia jego stężenia we krwi,
- alkaloidy peptydowe – wyróżniają się bardzo zróżnicowaną i silną aktywnością. Znane są przede wszystkim z pobudzania układu nerwowego, a w dużych dawkach mogą być trujące dla organizmu.
Aktywne biologiczne substancje obecne w kruszynie pospolitej wykorzystywane są w produkcji leków stosowanych w przypadku łagodzenia schorzeń układu pokarmowego.
Kruszyna pospolita – działanie i wskazania do stosowania
Antrazwiązki, które obecne są z wyciągach z kory kruszyny pospolitej wykazują działanie przeczyszczające. Po przedostaniu się do układu pokarmowego ulegają one reakcjom enzymatycznym, na drodze których chodzi do ich rozpadu do antronów i antranoli. To właśnie te ostatnie odpowiedzialne są za pobudzenie ruchów robaczkowych jelita, zwiększenie wydzielania żółci, upłynnienie mas kałowych, a także zmniejszenie wchłaniania zwrotnego wody z jelit.
Wskazaniem do stosowania preparatów na bazie kruszyny pospolitej są przede wszystkim zaparcia.
>> Zaparcia – przyczyny i leczenie. Jak zmiękczyć twardy stolec?
Kruszyna pospolita na układ trawienny
Kruszyna pospolita jest powszechnie stosowana w przypadku zaparć sporadycznych. Efekt przeczyszczający obserwuje się po upływie ok. 8 godzin od spożycia. Wówczas w jelicie wzrasta objętość płynów, co pobudza ruchy robaczkowe tego narządu. Treść pokarmowa przesuwa się wzdłuż jelita grubego, po czym zostaje wydalona.
Antrazwiązki obecne w kruszynie pospolitej działają ponadto drażniąco na wątrobę i dodatkowo wzmagają wydzielanie żółci.
>> Co na trawienie? Zioła, herbaty i leki bez recepty na problemy pokarmowe
Kruszyna pospolita – dawkowanie
Na rynku dostępne są preparaty na bazie kruszyny pospolitej przeznaczone do wewnętrznego stosowania. Z suszu można przygotować odwar, który należy gotować przez około 10 minut. Tak przygotowany napój jest gotowy do bezpośredniego spożycia. Należy jednak pamiętać, aby nie wypijać więcej niż 2 filiżanki dziennie.
W przypadku tabletek lub kapsułek z kruszyną pospolitą w składzie, nie wolno przekraczać dziennych dawek zalecanych przez producenta.
Preparaty zawierające kruszynę pospolitą
Kruszyna pospolita występuje w postaci:
Kruszyna pospolita w ciąży
Nie należy przyjmować preparatów na bazie kruszyny pospolitej w ciąży. Surowiec bowiem przyczynia się do przekrwienia miednicy mniejszej.
Kruszyna pospolita – przeciwwskazania do stosowania
Przeciwwskazaniami do stosowania kruszyny pospolitej są:
- ciąża i karmienie piersią,
- wiek poniżej 12 lat,
- hemoroidy,
- choroba Leśniowskiego-Crohna,
- wrzodziejące zapalenie jelita grubego,
- ostre zapalenie wątroby,
- niedrożność przewodu pokarmowego.
Kruszyna pospolita – możliwe skutki uboczne
Do możliwych skutków ubocznych wynikających z przedawkowania lub nieprawidłowego przyjmowania preparatów z kruszyną pospolitą w składzie zaliczyć można m.in.:
- nudności i wymioty,
- bóle brzucha,
- skurcze mięśni,
- krwiomocz,
- osłabienie perystaltyki jelit,
- hemoroidy.
Kruszyna pospolita – interakcje z lekami i preparatami
Należy zachować szczególną ostrożność w przypadku jednoczesnego przyjmowania kruszyny pospolitej z lekami moczopędnymi, antyarytmicznymi, a także sterydami. Dochodzi wówczas do znacznego obniżenia się stężenia potasu w osoczu.
Łączenie preparatów na bazie tej rośliny i korzenia lukrecji może powodować zaburzenia elektrolitów.
W przypadku przewlekłego spożywania niektórych leków, przed spożyciem preparatów z kruszyną pospolitą, należy skonsultować się z lekarzem. Zioło powoduje bowiem skrócenie pasażu jelitowego, co może mieć wpływ na działanie niektórych substancji czynnych.
>> Zioła fotouczulające - lista. Po jakich ziołach nie wolno się opalać?
Kruszyna pospolita w Encyklopedii ziół i roślin – Podsumowanie
- Kruszyna pospolita jest wykorzystywana przede wszystkim w przypadku zaparć, ponieważ działa przeczyszczająco.
- Składniki aktywne obecne w roślinie działają również żółciopędnie i żółciotwórczo.
- Ze względu na obecność antrazwiązków, należy zachować szczególna ostrożność w łączeniu surowca z innymi lekami, a także przyjmowania go w niektórych jednostkach chorobowych, w tym chorobie Leśniowskiego-Crohna, hemoroidach, a także niektórych schorzeń jelit i wątroby.
- Kruszyny pospolitej nie powinny stosować dzieci poniżej 12. roku życia i kobiety w ciąży.
Kruszyna pospolita – najczęściej zadawane pytania (FAQ)
Długotrwałe lub nadmierne stosowanie kory kruszyny może prowadzić do utraty wody i elektrolitów, zwłaszcza potasu. Niedobór potasu może powodować m.in. osłabienie mięśni i zaburzenia rytmu serca, a także wpływać na działanie niektórych leków. Ryzyko może być większe u osób przyjmujących m.in. leki moczopędne, glikokortykosteroidy lub niektóre leki nasercowe.
Kruszyny nie należy stosować codziennie przez dłuższy czas. W przypadku krótkotrwałego leczenia zaparcia zazwyczaj wystarcza przyjęcie preparatu 2–3 razy w ciągu tygodnia. Częste lub przewlekłe stosowanie może prowadzić m.in. do zaburzeń gospodarki wodno-elektrolitowej i nieprawidłowego funkcjonowania jelit.
Kruszyna jest przeznaczona do krótkotrwałego leczenia sporadycznych zaparć. Jeśli zaparcia utrzymują się mimo leczenia, często nawracają lub wymagają regularnego stosowania środków przeczyszczających, należy skonsultować się z lekarzem.
Preparaty z kory kruszyny stosuje się zazwyczaj wieczorem, ponieważ działanie przeczyszczające pojawia się zwykle po około 8–12 godzinach. Przyjęcie preparatu przed snem może więc ułatwić wypróżnienie następnego dnia rano. Należy przestrzegać dawkowania podanego w ulotce konkretnego produktu.
- Kledecka A., Siejak P., Pratap-Singh A., Kowalczewski P.Ł., Fathordoobady F., Jarzębski M., Smułek W., Extracts from Frangula alnus Mill. and Their Effects on Environmental and Probiotic Bacteria, „Plants” 2022;11(20):2719
- Sadowska B., Paszkiewicz M., Podsędek A., Redzynia M., Różalska B., Vaccinium myrtillus leaves and Frangula alnus bark derived extracts as potential antistaphylococcal agents, „Acta Biochimica Polonica” 2014;61:163–169.
- Đukanović S., Cvetković S., Lončarević B., Lješević M., Nikolić B., Simin N., Bekvalac K., Kekić D., Mitić-Ćulafić D., Antistaphylococcal and biofilm inhibitory activities of Frangula alnus bark ethyl-acetate extract, Industrial Crops and Products, 2020;158:113013.
