Badanie tarczycy powinno stanowić jedno z corocznych badań profilaktycznych. Tarczyca odpowiada za różnorodne funkcje organizmu, dlatego nieprawidłowa praca tego gruczołu doprowadza do pogorszenia samopoczucia psychicznego i fizycznego, a często również bardzo poważnych konsekwencji zdrowotnych. Uzyskanie nieprawidłowych wyników podstawowego badania jest bezwzględnym wskazaniem do rozszerzenia diagnostyki. Kiedy należy wykonać badanie tarczycy? Jakie są normy i przyczyny nieprawidłowości?
Badanie tarczycy — na czym polega i kiedy należy je wykonać?
Wiedza w pigułce
- Badania tarczycy warto wykonać przy objawach takich jak przewlekłe zmęczenie, zaburzenia masy ciała, kołatanie serca, nadmierna potliwość, wypadanie włosów, zaburzenia miesiączkowania czy problemy z zajściem w ciążę.
- Podstawowa diagnostyka obejmuje oznaczenie TSH i badanie palpacyjne tarczycy, a przy nieprawidłowych wynikach wykonuje się m.in. FT3, FT4, przeciwciała anty-TPO, anty-TG i TRAb oraz USG tarczycy.
- Badania hormonów tarczycy najlepiej wykonywać rano, między 7:00 a 9:00. Zaleca się przyjście na czczo, unikanie stresu i intensywnego wysiłku oraz zadbanie o odpowiednią ilość snu.
- Badanie USG i palpacyjne tarczycy nie wymagają specjalnego przygotowania, natomiast podczas pobierania krwi oznacza się wybrane hormony i przeciwciała związane z funkcjonowaniem gruczołu.
- Nieprawidłowe wyniki TSH, FT3 i FT4 mogą wskazywać m.in. na niedoczynność lub nadczynność tarczycy, a ich interpretacja wraz z oznaczeniem przeciwciał pomaga ustalić możliwą przyczynę zaburzeń.
Wskazania do wykonania badania tarczycy
Hormony tarczycy (trijodotyronina i tyroksyna) odpowiadają za metabolizm organizmu, termoregulację, utlenianie i gospodarkę tłuszczową. Wpływają również na czynność serca, ośrodkowego układu nerwowego i pracę mięśni. Wytwarzanie obu hormonów jest regulowane przez przysadkę mózgową, a konkretnie hormon tyreotropowy (TSH).
Wśród symptomów wskazujących na nieprawidłową pracę gruczołu i konieczność wykonania badania tarczycy można wymienić:
- nadmierne zmęczenie, osłabienie lub pobudzenie;
- nadmierna senność lub bezsenność;
- nadciśnienie lub obniżone ciśnienie tętnicze;
- niskie lub wysokie tętno;
- zaburzenia pracy serca: arytmia, migotanie przedsionków,
- gwałtowny wzrost lub spadek wagi (a także niemożność schudnięcia lub przytycia);
- zaparcia lub biegunki;
- uczucie zimna lub uderzenia gorąca (niezwiązane z menopauzą);
- suchość skóry i oczu, dokuczliwy świąd, wypadanie włosów, łamliwość paznokci;
- nadmierna potliwość;
- drżenie rąk;
- zaburzenia w cyklu miesiączkowym;
- problemy z zajściem w ciążę lub poronienia nawykowe;
- zmiany nastrojów, zdenerwowanie, niepokój, lęk, depresja.
Przeciwstawność objawów wynika z możliwości występowania zaburzeń z nadprodukcją (nadczynność) lub niewystarczającym wytwarzaniem (niedoczynność) hormonów tarczycy.
Wskazaniem do regularnego badania hormonów tarczycy są również choroby tarczycy i monitorowanie skuteczności leczenia.
>> Niedoczynność tarczycy – najczęstsze przyczyny i metody rozpoznania
Badania tarczycy — rodzaje
Badanie tarczycy u osób zdrowych ogranicza się zwykle do oznaczenia hormonu tyreotropowego (tyreotropiny — TSH) i palpacyjnego zbadania gruczołu. Jeśli w badaniach stwierdza się nieprawidłowości, pacjent kierowany jest na dalsze badania.
Badania tarczycy można podzielić na laboratoryjne i obrazowe.
Do badań laboratoryjnych (oprócz TSH) zaliczają się:
- FT3 — trijodotyroninę;
- FT4 — tyroksynę;
- anty-TPO (aTPO) — przeciwciała skierowane przeciw peroksydazie tarczycowej;
- anty-TG (aTG) — przeciwciała skierowane przeciw tyreoglobulinie;
- anty-TSH (TRAb) — przeciwciała przeciwko receptorom tyreotropiny (TSH);
- TG — tyreoglobulina (zdecydowanie rzadziej oznaczany parametr, zazwyczaj w przypadku pacjentów z nowotworem tarczycy).
Do badań obrazowych tarczycy zalicza się przede wszystkim USG tarczycy. A w przypadku zauważenia nieprawidłowości w obrazie (np. obecność podejrzanej zmiany) wykonuje się scyntygrafię tarczycy (służy ocenie morfologii i zróżnicowania tkanki w zmianach patologicznych), a często również tomografię komputerową lub rezonans magnetyczny.>
>> Choroba Hashimoto – jakie są jej przyczyny i jak przebiega?
Jak się przygotować do badania tarczycy?
Do oznaczania poziomu hormonów tarczycy z krwi nie są konieczne specjalne przygotowania. Jednak badania powinny być wykonywane w godzinach porannych (7:00-9:00), ponieważ najwyższe stężenia tych hormonów występują w nocy (kiedy z oczywistych względów niemożliwe jest wykonanie badania), a następnie zaczynają powoli spadać.
Zaleca się, aby pacjent stawił się na badanie na czczo, jednak nie jest to bezwzględnym wymogiem.
W przypadku planowanego podstawowego badania tarczycy (TSH) zaleca się unikanie stresu, znaczącego wysiłku i zadbanie o wysypianie się, ponieważ czynniki te mogą wpływać na uzyskane wyniki.
Badanie palpacyjne, USG tarczycy nie wymagają żadnego przygotowania.
Jak przebiega badanie tarczycy?
W przypadku badań hormonu tyreotropowego (TSH), wolnej tyroksyny (ft4), wolnej trijodotyroniny (ft3), tyreoglobuliny lub przeciwciał (Anty TG, Anty TPO, TRAb) pobiera się krew żylną z dobrze widocznego naczynia (położonego powierzchownie), zazwyczaj żyły łokciowej. Przed badaniem zakładany jest ucisk na przedramię, a skóra zostaje odkażona. Po badaniu należy przez parę minut uciskać miejsce wkłucia.
Badanie USG tarczycy wykonywane jest na leżąco. Pacjent leży na kozetce z brodą zadartą ku górze. Lekarz nagłada żel na głowicę i przykłada ją do tarczycy. Przesuwając głowicę po szyi, bada tarczycę i okoliczne struktury (m.in. węzły chłonne), obserwując obraz na ekranie.
W trakcie badania palpacyjnego lekarz staje zazwyczaj za siedzącym pacjentem i dotykając jego szyi, ocenia wielkość i strukturę gruczołu tarczowego oraz wielkość węzłów chłonnych.
>> Choroby tarczycy – nadczynność i niedoczynność, przyczyny i objawy
Badania tarczycy — normy
Wartości referencyjne w badaniach tarczycy zależą od laboratorium, metody oznaczania i wieku pacjenta. Zazwyczaj mieszczą się w granicach:
- TSH:
- noworodki: 1,1 — 17 mIU/l;
- niemowlęta: 0,6 — 10 mIU/l;
- dzieci do 2 roku życia: 0,4 — 7 mIU/l;
- dzieci w wieku przedszkolnym i wczesnoszkolnym: 0,4 — 6 mIU/l;
- starsze dzieci i nastolatki: 0,4 — 5 mIU/l;
- dorośli: 0,2 — 4 mIU/l.
- FT3:
- niemowlęta: 3 — 9 mIU/l;
- dzieci 1-6 lat: 3,6 — 8,5 mIU/l;
- dzieci 6-11: 3,8 — 8 mIU/l;
- nastolatki: 3,9 — 7,7 mIU/l;
- dorośli: 3,1 — mIU/l.
- FT4:
- niemowlęta: 11,5 — 28 mIU/l;
- dzieci 1-6 lat: 12,3 — 22,8 mIU/l;
- dzieci starsze: 12,5 — 21,5 mIU/l;
- dorośli: 12 — 22 mIU/l.
- anty-TPO: < 34 IU/ml;
- anty-TG: < 115 IU/ml;
- TRab: < 1,8 IU/ml.
Odstępstwa od normy w badaniach tarczycy — co mogą oznaczać?
Zwiększone stężenie TSH
Występowanie zwiększonego stężenia TSH bez stwierdzenia nieprawidłowości w pozostałych badaniach tarczycy może świadczyć o:
- hipoplazji płatów tarczycy;
- gruczolakach przysadki;
- chorobach wątroby;
- mutacjach receptora TSH;
- profilaktyce jodowej i stosowaniu niektórych leków z innych grup (np. związków litu);
- innych zaburzeniach hormonalnych (zaleca się m.in. oznaczenie poziomu kortyzolu, testosteronu prolaktyny).
Podwyższone TSH i obniżone FT3, FT4
Podwyższenie poziomu TSH wraz ze spadkiem stężenia FT3 i FT4 we krwi jest podstawą do rozpoznania niedoczynności tarczycy. Często niedoczynność jest wynikiem autoimmunologicznej choroby tarczycy — Hashimoto. Obserwuje się wtedy podwyższone stężenie przeciwciał atG i aTPO.
Podwyższone TSH i FT3, FT4
Badania wymagają powtórzenia. Jeśli się potwierdzą, mogą wskazywać na oporność na hormon tarczycy.
Obniżone TSH i podwyższone FT3, FT4
Obniżeniu poziomu TSH towarzyszy zwykle wzrost stężenia FT3 i FT4. Świadczy to o nadczynności gruczołu tarczowego. Przyczyną może być występowanie wola guzkowego, guza lub autoimmulonogiczna choroba tarczycy — Graves-Basedova. W przypadku choroby GB w wynikach badań zauważalny jest wzrost przeciwciał anty-TSHr (TRab).
Jeśli wartości FT3 i FT4 są bardzo wysokie, pacjentowi może grozić tzw. przełom tarczycowy.
Przeciwwskazania do badania tarczycy
Nie ma przeciwwskazań do badania krwi i przeprowadzenia badania USG
Badanie tarczycy — cena
Ceny zależą od oznaczanego parametru oraz miejscowości i laboratorium, w którym jest wykonywane.
- TSH: 25-40 zł;
- FT3: 30-45 zł;
- FT4: 30-45 zł;
- tyreoglobulina: 55-100 zł;
- anty TPO: 50-65 zł;
- anty TG: 40-60 zł;
- TRab: 75-110 zł.
Badanie USG tarczycy kosztuje od 170 do 220 zł.
Badania mogą być refundowane u pacjentów posiadających ubezpieczenie zdrowotne i skierowanie od specjalisty.
Badanie tarczycy – najczęściej wyszukiwane pytania FAQ
Prawidłowy wynik TSH nie zawsze oznacza, że USG tarczycy nie jest potrzebne. TSH ocenia przede wszystkim czynność hormonalną tarczycy, natomiast USG pozwala ocenić jej budowę i wykryć m.in. guzki, torbiele czy inne zmiany strukturalne. Lekarz może zalecić USG tarczycy mimo prawidłowego TSH, szczególnie gdy występuje powiększenie tarczycy, wyczuwalna zmiana na szyi lub inne wskazania do diagnostyki.
TSH jest podstawowym badaniem oceniającym czynność tarczycy. W zależności od objawów i wyniku TSH lekarz może zalecić również oznaczenie FT4, a w określonych sytuacjach FT3 oraz przeciwciał przeciwtarczycowych, takich jak anty-TPO i anty-TG. Dobór badań zależy od przyczyny diagnostyki i podejrzewanej choroby tarczycy.
Przy podejrzeniu choroby Hashimoto lekarz może zlecić przede wszystkim TSH i FT4 oraz oznaczenie przeciwciał anty-TPO. W niektórych przypadkach wykonuje się również anty-TG i USG tarczycy. Rozpoznanie Hashimoto opiera się na połączeniu wyników badań laboratoryjnych, obrazu klinicznego i – w razie potrzeby – badań obrazowych.
TSH, FT4, FT3 oraz przeciwciała przeciwtarczycowe, takie jak anty-TPO i anty-TG, można zazwyczaj wykonać w dowolnym dniu cyklu miesiączkowego. Nie ma potrzeby dostosowywania terminu tych badań do konkretnej fazy cyklu. Jeśli jednocześnie wykonywane są badania hormonów płciowych, ich termin może zależeć od dnia cyklu.
- Ambroziak U. Choroby tarczycy. Diagnozowanie i leczenie. W gabinecie lekarza POZ. Warszawa: PZWL; 2022.
- Hubalewska-Dydejczyk A, Trofimiuk-Müldner M, Ruchała M i wsp. Choroby tarczycy w ciąży: zalecenia postępowania Polskiego Towarzystwa Endokrynologicznego. Endokrynol Pol. 2021;72:425–488.
- Hubalewska-Dydejczyk A, Gietka-Czernel M, Trofimiuk-Müldner M, et al. Thyroid diseases and fertility disorders – Guidelines of the Polish Society of Endocrinology. Endokrynol Pol. 2022;73(4):645–679.
