Badanie kału na krew utajoną jest metodą laboratoryjną pozwalającą wykryć nawet niewielkie krwawienia z przewodu pokarmowego. Pojawienie się krwi utajonej w kale jest zawsze sygnałem alarmowym wymagającym dalszej diagnostyki. Jest wiele przyczyn występowania tego objawu, jednak najgroźniejszą z nich jest rak jelita grubego. Jakie są wskazania do wykonania badania kału na krew utajoną. Czy konieczne są przygotowania i jak zinterpretować wynik badania?
Badanie kału na krew utajoną — na czym polega i kiedy należy je wykonać?
Wiedza w pigułce
- Badanie kału na krew utajoną wykonuje się m.in. przy przewlekłych bólach brzucha, zmianie rytmu wypróżnień, zaparciach lub biegunkach, niedokrwistości, osłabieniu oraz nieuzasadnionej utracie masy ciała.
- Badanie może być również elementem profilaktyki raka jelita grubego, szczególnie u osób po 40. roku życia, zwłaszcza gdy w rodzinie występowały przypadki tego nowotworu.
- Przygotowanie do badania zależy od zastosowanej metody. W przypadku metody chemicznej konieczne może być czasowe wykluczenie z diety m.in. mięsa, podrobów, chrzanu, buraków i jagód oraz odstawienie niektórych preparatów po konsultacji z lekarzem.
- Próbkę kału pobiera się z kilku miejsc do specjalnego pojemnika, unikając jej zanieczyszczenia moczem.
- Dodatni wynik badania nie oznacza raka jelita grubego, ponieważ krew w kale może pojawiać się również przy hemoroidach, szczelinie odbytu, chorobach zapalnych jelit, wrzodach, polipach czy innych źródłach krwawienia. Wynik jest wskazaniem do dalszej diagnostyki.
Badanie kału na krew utajoną — czym jest?
Badanie kału na krew utajoną jest sposobem na wykrycie obecności krwi w przewodzie pokarmowym, kiedy jej ilość jest niewystarczająca do wywołania zmiany koloru stolca.
Wykrycie krwi utajonej w kale świadczy o niewielkim krwawieniu, które może występować zarówno w początkowych, jak i w końcowych odcinkach. Krew może pochodzić z:
- przełyku;
- żołądka;
- dwunastnicy;
- jelita cienkiego;
- okrężnicy;
- odbytnicy.
Należy pamiętać, że badanie kału na krew utajoną ujawnia obecność krwi w przewodzie pokarmowym, ale pierwotnie nie musi ona pochodzić z żadnej części układu pokarmowego. Przy krwawieniach z nosa lub zębów niewielkie ilości krwi przedostają się do gardła i wraz ze śliną trafiają do przewodu pokarmowego. M.in. dlatego dodatni wynik badania kału na krew utajoną nie może być traktowany jako podstawa do rozpoznania. Do postawienia diagnozy konieczna jest dalsza diagnostyka.
Badanie kału na krew utajoną wykonuje się najczęściej metodą immunochemiczną (FIT) lub metodą gwajakową (gFOBT). Obie metody pozwalają wykryć niewielkie ilości krwi, które nie są widoczne gołym okiem, ale wykorzystują różne mechanizmy.
Metoda gwajakowa (gFOBT) wykorzystuje właściwości hemu obecnego w hemoglobinie. W reakcji chemicznej dochodzi do zmiany barwy testu, gdy w próbce znajduje się krew. Na wynik badania mogą wpływać niektóre składniki diety i leki, dlatego w przypadku gFOBT mogą być wymagane określone zasady przygotowania.
Metoda immunochemiczna (FIT) wykorzystuje przeciwciała swoiste dla ludzkiej hemoglobiny, dzięki czemu umożliwia jej wykrycie w próbce kału. Metoda ta charakteryzuje się większą swoistością dla ludzkiej hemoglobiny niż gFOBT i nie wymaga stosowania specjalnej diety przed badaniem. Ze względu na rozkład hemoglobiny w przewodzie pokarmowym FIT jest przede wszystkim przydatny do wykrywania krwawień z dolnego odcinka przewodu pokarmowego i ma mniejszą czułość w przypadku krwawień pochodzących z górnego odcinka przewodu pokarmowego.
>> Testy na utajoną krew w kale
Jakie są wskazania do wykonania badania kału na krew utajoną?
Badanie kału na krew utajoną u dorosłych powinno być wykonywane profilaktycznie, kiedy nie występują żadne niepokojące objawy. Szczególnie po ukończeniu 40. roku życia, jeśli w najbliższej rodzinie pacjenta występowały przypadki raka jelita grubego.
Wśród dolegliwości wskazujących na zasadność do przeprowadzenia badania można wyróżnić:
- anemię — badanie może być pomocne przy ustalaniu przyczyn niedoboru żelaza;
- przewlekłe bóle brzucha;
- uczucie ciężkości, wzdęcia;
- problemy z przełykaniem;
- częste mdłości i/albo wymioty;
- zmiana rytmu wypróżnień;
- zaparcia lub biegunki;
- występowanie ciemnego lub wręcz czarnego stolca;
- wrażenie niepełnego wypróżnienia;
- niczym nieuzasadniona utrata masy ciała;
- osłabienie.
Badanie kału na krew utajoną — przygotowanie
Przygotowanie do badania kału na krew utajoną zależy od metody badania, którą jest wykonywane. Przed pobraniem próbki należy sprawdzić, czy wykonywany jest test immunochemiczny (FIT), czy test gwajakowy (gFOBT), i zastosować się do instrukcji laboratorium lub producenta zestawu.
W przypadku testu gwajakowego (gFOBT) konieczne jest przestrzeganie zaleceń żywieniowych. Przynajmniej przez trzy dni (najlepiej przez 5) przed pobraniem próbki należy wyeliminować z diety mięso, podroby, chrzan, buraki i jagody (mogą wpłynąć na uzyskanie fałszywie dodatnich wyników). Zwykle w przypadku przyjmowania preparatów z żelazem, dużych dawek witaminy C i niesteroidowych leków przeciwzapalnych konieczne jest odstawienie leków na kilka dni (od 5 do 7).
Pacjenci, szczególnie jeśli dokuczają im zaparcia, powinni zadbać o odpowiednią podaż błonnika i płynów w diecie. Dzięki temu zminimalizują ryzyko wystąpienia problemów z pobraniem próbki.
W przypadku testu immunochemicznego (FIT) nie jest konieczne stosowanie specjalnej diety ani eliminowanie z jadłospisu produktów spożywczych. Nie ma również potrzeby rutynowego odstawiania leków przed pobraniem próbki.
>> Krew w kale, krwawienie z odbytu – przyczyny, diagnostyka, leczenie
Jak pobrać próbkę do badania kału na krew utajoną?
Pacjent powinien się zaopatrzyć w pojemnik, do którego będzie mógł się wypróżnić (np. basen) lub specjalnej nakładki na sedes.
Zalecane jest, żeby przed wypróżnieniem opróżnić pęcherz, aby uniknąć zanieczyszczenia próbki kału moczem.
Po wypróżnieniu się do basenu lub nakładki za pomocą specjalnej szpatułki (połączonej z nakrętką pojemnika na kał) należy z kilku miejsc pobrać próbkę, umieścić ją w pojemniku i zakręcić.
Liczba próbek wymaganych do badania zależy od rodzaju zastosowanego testu. W przypadku tradycyjnego testu gwajakowego (gFOBT) materiał może być pobierany z kilku kolejnych wypróżnień. W przypadku testu immunochemicznego (FIT) najczęściej wystarcza pojedyncza próbka pobrana zgodnie z instrukcją dołączoną do zestawu.
Badanie kału na krew utajoną — jak zinterpretować wyniki?
Interpretację wyników badań zawsze należy zostawić lekarzowi, który zdecyduje o dalszym postępowaniu.
Uzyskanie dodatniego wyniku w jednorazowym badaniu ma niewielką wartość diagnostyczną. Jeśli zgodnie z zaleceniami przeprowadzono trzy badania i w każdym uzyskano wynik dodatni, wówczas można podejrzewać występowanie niewielkiego krwawienia w przewodzie pokarmowym. Nie stanowi podstawy do rozpoznania żadnej choroby, a jedynie jest wskazaniem do przeprowadzenia rozszerzonych badań diagnostycznych.
Wynik dodatni może wskazywać na:
- zaparcia z krwawieniem;
- hemoroidy;
- szczelinę odbytu;
- uchyłkowatość jelita grubego;
- wrzodziejące zapalenie jelita grubego;
- choroba Leśniowskiego-Crohna;
- inne stany zapalne przewodu pokarmowego;
- uszkodzenie błony śluzowej przewodu pokarmowego np. w wyniku przyjmowania niektórych leków (np. NLPZ);
- wrzody;
- polipy;
- zmiany nowotworowe w obrębie całego przewodu pokarmowego.
- endometriozę.
>> Zespół jelita drażliwego (IBS) – objawy, przyczyny i leczenie. Jaka dieta przy IBS?
Przeciwwskazania — kiedy nie należy wykonywać badania kału na krew utajoną?
Ponieważ badanie przeprowadzane jest na podstawie próbki wydalonego kału, nie ma przeciwwskazań zdrowotnych do jego wykonania. Jednak w pewnych sytuacjach nie należy przeprowadzać badania kału na krew utajoną. Należą do nich:
- miesiączka — próbki nie należy pobierać w czasie miesiączki +/- 3 dni (zalecany jest margines czasowy przed i po);
- obecność krwawiących hemoroidów lub szczeliny odbytu;
- paradontoza;
- krwotok z nosa;
- wyrwanie zęba;
- stosowanie leków przeczyszczających lub leków doodbytniczych;
- przyjmowanie dużych dawek witaminy C;
- przyjmowanie żelaza.
Badanie kału na krew utajoną — cena
Cena badania zależy od miejscowości i laboratorium, w którym jest wykonywane. Średnia cena badania kału na krew utajoną wynosi ok. 30 zł za jedno badanie (zaleca się przeprowadzenie trzech).
Badanie wykonywane jest nieodpłatnie w przypadku pacjentów posiadających skierowanie od lekarza.
Badanie kału na krew utajoną można wykonać w ramach programu profilaktycznego „Moje Zdrowie”, realizowanego w podstawowej opiece zdrowotnej (POZ). Program jest skierowany do osób od 20. roku życia, a zakres wykonywanych badań zależy m.in. od wieku i wyniku ankiety zdrowotnej.
Badanie kału na krew utajoną jest również wykorzystywane w ramach programu badań przesiewowych raka jelita grubego finansowanego przez Narodowy Fundusz Zdrowia.
Badanie kału na krew utajoną – najczęściej zadawane pytania (FAQ)
Lepiej nie pobierać próbki kału na krew utajoną podczas miesiączki. Krew menstruacyjna może zanieczyścić próbkę i wpłynąć na wiarygodność wyniku. Zaleca się wykonanie badania po zakończeniu krwawienia, zgodnie z instrukcją dołączoną do zestawu.
Krwawiące hemoroidy mogą być jedną z przyczyn dodatniego wyniku badania kału na krew utajoną, ponieważ test wykrywa obecność krwi, ale nie określa jej źródła. Dodatni wynik nie oznacza więc automatycznie raka jelita grubego, jednak wymaga interpretacji przez lekarza i ustalenia przyczyny krwawienia.
To zależy od rodzaju testu. W przypadku testu FIT zwykle nie trzeba stosować specjalnej diety, ponieważ badanie wykorzystuje przeciwciała wykrywające ludzką hemoglobinę i nie reaguje na składniki żywności. Starsze testy gwajakolowe (gFOBT) mogą natomiast wymagać ograniczeń dietetycznych. Dlatego przed badaniem należy sprawdzić zalecenia dotyczące konkretnego testu otrzymanego w laboratorium.
Czas oczekiwania na wynik zależy od rodzaju zastosowanego testu i laboratorium. W przypadku testu FIT wynik może być dostępny w ciągu kilku dni. Podobny czas oczekiwania może dotyczyć starszej metody gwajakolowej (gFOBT), jednak termin otrzymania wyniku może różnić się w zależności od placówki.
Próbkę należy pobrać zgodnie z instrukcją dołączoną do konkretnego zestawu. Kał nie powinien mieć kontaktu z wodą w toalecie ani moczem. W przypadku testu FIT niewielką ilość materiału pobiera się za pomocą specjalnego aplikatora znajdującego się w probówce, a następnie szczelnie ją zamyka i dostarcza do laboratorium w terminie wskazanym przez placówkę.
- Hojdis A, Jurasz K, Małecka-Wojciesko E. Badania przesiewowe w kierunku raka jelita grubego – obecne rekomendacje i perspektywy na przyszłość. Chirurgia po Dyplomie. 2024;19(1).
- Gajewski P, red. Interna Szczeklika 2021. Mały podręcznik. Kraków: Medycyna Praktyczna; 2021.
- Dołęgowska B. Opinia Konsultanta Krajowego w sprawie testów FIT-OC. Szczecin; 2025.
- Imperiale TF, Gruber RN, Stump TE, Emmett TW, Monahan PO. Performance Characteristics of Different Fecal Occult Blood Tests for Colorectal Cancer Screening: A Systematic Review and Meta-analysis. Ann Intern Med. 2019;170(5):319–329.
