Amoniak — na czym polega badanie i kiedy je wykonać? Przygotowanie, normy i interpretacja wyników

Co to jest amoniak?

Amoniak jest produktem ubocznym przemiany białek w układzie pokarmowym człowieka.

Białka zbudowane są z aminokwasów zawierających grupę aminową — NH2. Ich rozkład powoduje powstawanie jonów amonowych, które przekształcają się w postać gazową — amoniak (NH3).

Do produkcji amoniaku przyczyniają się bakterie, przede wszystkim z grupy Enterobacteriaceae, oraz beztlenowce, które posiadają enzymy umożliwiające przeprowadzenie powyższego procesu (ureaza, proteaza).

W warunkach fizjologicznych toksyczny amoniak szybko transportowany jest do wątroby, gdzie podczas tzw. cyklu mocznikowego hepatocyty (komórki wątroby) przyłączają go do cząsteczek dwutlenku węgla. Uzyskany w ten sposób mocznik transportowany jest do nerek, a następnie wydalany wraz z moczem.

>> Przewlekła obturacyjna choroba płuc (POChP) – objawy i leczenie

Amoniak jest silnie toksycznym związkiem. Ma zdolność wiązania się z kwasem glutaminowym we krwi, który jest niezbędny do prawidłowego funkcjonowania ośrodkowego układu nerwowego. Podwyższone stężenie amoniaku we krwi może doprowadzić do znacznego obniżenia poziomu kwasu glutaminowego (tworzącego w połączeniu z amoniakiem glutaminę) i poważnych zaburzeń pracy mózgu stanowiących poważne zagrożenia dla zdrowia, a nawet życia człowieka.

Badanie stężenia amoniaku w organizmie pozwala wyjaśnić niektóre dolegliwości oraz umożliwia wykrycie ciężkich zaburzeń czynności wątroby.

Amoniak — wskazania do wykonania badania

Badanie stężenia amoniaku zaleca się zazwyczaj w razie konieczności oceny czynności wątroby, a w przypadku marskości do monitorowania i oceny zachodzących zmian.

Zbyt wysokie stężenie amoniaku przyczynia się do występowania zaburzeń funkcjonowania ośrodkowego układu nerwowego. Wśród objawów stanowiących wskazanie do przeprowadzenia badania amoniaku można więc wyróżnić:

• senność lub nadpobudliwość;
• bóle głowy;
• splątanie (dezorientacja);
• zaburzenia poznawcze;
• osłabiona reakcja na bodźce;
• zaburzenie koncentracji i pamięci;
• mdłości i wymioty;
• drżenie mięśni;
• śpiączka (tzw. śpiączka wątrobowa, której bezpośrednią przyczyną jest encefalopatia wątrobowa).

Objawy nie są zbyt charakterystyczne. Jeśli jednak dołącza do nich „amoniakalny” zapach z ust, a symptomy nasilają się po spożyciu produktów wysokobiałkowych, można podejrzewać, że dolegliwości mają związek ze zbyt wysokim stężeniem amoniaku we krwi.

Przeprowadzenie badania amoniaku zaleca się zwykle przy nieprawidłowym stężeniu enzymów wątrobowych (AST, ALT) i przy zaburzeniach krzepnięcia.

Badanie wykonuje się również przy podejrzeniu zaburzeń metabolicznych u niemowląt.

>> Stan astmatyczny – czynniki i objawy

Badanie poziomu amoniaku — jak się przygotować?

Badanie amoniaku wykonywane jest zazwyczaj z innymi badaniami biochemicznymi z krwi, dlatego obowiązują zalecenia ogólne. Pacjent powinien stawić się na badanie na czczo (przynajmniej 12 godzin od ostatniego posiłku).

Jeśli pacjent nagle trafia do szpitala z podejrzeniem encefalopatii wątrobowej, możliwe jest wykonanie badania amoniaku bez konieczności przestrzegania tego warunku.

Amoniak — przebieg badania

Badanie stężenia amoniaku jest przeprowadzane na podstawie próbki krwi pacjenta pobranej z żyły łokciowej. Pielęgniarka po założeniu pacjentowi specjalnej opaski i odkażeniu skóry nakłuwa żyłę i do probówki pobiera krew potrzebną do przeprowadzenia badania. Następnie zakłada niewielki opatrunek i zaleca kilkuminutowe uciskanie miejsca wkłucia. 

Ponieważ amoniak jest gazem, może ulotnić się z próbki, dlatego oznaczenie poziomu amoniaku we krwi powinno być przeprowadzone stosunkowo szybko. Jeśli nie ma takiej możliwości, konieczne jest schłodzenie próbki.

Zbyt długi czas pomiędzy pobraniem krwi a wykonaniem oznaczenia stężenia amoniaku może spowodować uzyskanie fałszywego wyniku.

Czas oczekiwania na wynik badania zwykle wynosi 1 dzień.

Amoniak — normy

Wartości referencyjne dla amoniaku zależą od metody oznaczania w laboratorium, płci i wieku pacjenta.

Zazwyczaj normy mieszczą się w granicach:

• kobiety: 10-50 µmol/l;
• mężczyźni: 10-60 µmol/l;
• noworodki i niemowlęta: 40-100 µmol/l.

Wysoki poziom amoniaku

Hiperamonemia to przekroczenie górnej granicy normy stężenia amoniaku we krwi. Wyróżnia się dwa rodzaje hiperamonemii:

• pierwotną — wrodzone zaburzenia lub mutacje, w których wyniku dochodzi do zmniejszenia aktywności enzymów cyklu mocznikowego i nieprawidłowości w procesie unieszkodliwiania i usuwania amoniaku z organizmu;
• wtórną (nabytą) — zaburzenia cyklu mocznikowego wynikają z uszkodzeń wątroby spowodowanych np. nadużywaniem alkoholu, przyjmowaniem leków o działaniu hepatoksycznym itp.

Trzykrotne przekroczenie wartości referencyjnych amoniaku wskazuje na poważną chorobę i uszkodzenia wątroby (zatrucie toksynami, ostre zapalenie wątroby, marskość). W śpiączce wątrobowej (encefalopatia) obserwuje się zwykle wartości pięciokrotnie wyższe od górnej granicy normy.

Wysokie stężenia amoniaku obserwowane są również przy:

• nowotworach wątroby (pierwotnych lub w przerzutach z innych narządów);
• chorobie hemolitycznej noworodków;
• krwawieniach w przewodzie pokarmowym (krew może stanowić źródło białka rozkładanego przez bakterie).

Nieznaczne podwyższenie poziomu amoniaku we krwi może być wywołane przez:

• palenie papierosów;
• stosowanie leków moczopędnych;
• przyjmowanie barbituranów;
• intensywny wysiłek fizyczny.

>> Tabletki, plastry i środki na rzucenie palenia

Niski poziom amoniaku

Niski poziom amoniaku we krwi wskazuje na prawidłową pracę wątroby i nerek, jest więc pożądanym wynikiem badania.

>> Jaki powinien być prawidłowy puls. Czym grozi za wysoki lub za niski puls?

Amoniak — powikłania po badaniu

Każde pobranie krwi wiąże się z ryzykiem pojawienia się zasinienia w okolicy wkłucia oraz przedłużonego krwawienia. Ciężkim chorobom wątroby towarzyszą zwykle zaburzenia krzepnięcia krwi, dlatego pacjenci z tej grupy są szczególnie narażeni na wystąpienie powikłań po pobraniu krwi do oznaczenia poziomu amoniaku.

Amoniak — przeciwwskazania do wykonania badania

Ponieważ do badania amoniaku wykorzystuje się niewielką próbkę krwi, nie występują przeciwwskazania do wykonania badania.

Amoniak — cena

Cena badania amoniaku zależy od lokalizacji laboratorium. Zazwyczaj koszt ten mieści się w granicach od 35 do 50 zł.

Amoniak nie znajduje się na liście badań refundowanych przez Narodowy Fundusz Zdrowia.