Alfa-fetoproteina (AFP) to tzw. białko płodowe. Wytwarzane jest przez płód, a najwyższe wartości osiąga od 10. do 18. tygodnia ciąży. Badanie poziomu alfa-fetoproteiny pozwala uzyskać informacje o stanie zdrowia rozwijającego się płodu. Jest również markerem nowotworowym, dlatego bywa wykorzystywane w onkologii. Kiedy przeprowadzić badanie alfa-fetoproteiny i jak się do niego przygotować?
Alfa-fetoproteina (AFP) — na czym polega badanie i kiedy je wykonać. Przygotowanie, cena i warunki refundacji
Wiedza w pigułce
- Alfa-fetoproteina (AFP) to białko płodowe, którego stężenie we krwi zmienia się wraz z rozwojem ciąży.
- Badanie AFP w ciąży wykonuje się najczęściej między 15. a 20. tygodniem ciąży, przy czym za optymalny uznaje się okres między 16. a 18. tygodniem.
- Oznaczenie AFP z krwi nie wymaga specjalnego przygotowania, a materiałem do badania jest krew żylna.
- Wynik AFP w ciąży należy interpretować z uwzględnieniem tygodnia ciąży, ponieważ stężenie białka zmienia się w trakcie jej trwania.
- Podwyższone stężenie AFP może być związane nie tylko z ciążą, ale również z niektórymi chorobami nowotworowymi, szczególnie rakiem wątrobowokomórkowym.
Co to jest alfa-fetoproteina (AFP)?
Alfa-fetoproteina (AFP) określana jest białkiem płodowym, ponieważ w warunkach fizjologicznych produkowana jest przez wątrobę, pęcherzyk żółciowy i przewód pokarmowy płodu. Jeśli ciąża i rozwój płodu przebiegają prawidłowo, poziom alfa-fetoproteiny w płynie owodniowym zaczyna wyraźnie rosnąć od 10. tygodnia ciąży. Najwyższe stężenie osiąga do 18. tygodnia ciąży, a następnie zaczyna się obniżać. Alfa-fetoproteina przechodzi przez łożysko i trafia do krwi matki. Oznaczenie poziomu alfa-proteiny w próbce krwi pobranej od ciężarnej może stanowić badanie przesiewowe w kierunku wad wrodzonych płodu, takich jak m.in. wady układu nerwowego, wady cewy nerwowej, zespołu Downa.
Alfa-fetoproteina stanowi również marker nowotworowy. Oznaczenie stężenia tego białka jest pomocne w diagnostyce onkologicznej. Szczególnie w pierwotnych nowotworach wątroby, ale również w innych guzach złośliwych. Zazwyczaj poziom alfa-fetoproteiny rośnie wraz ze zwiększaniem się masy guza (guzów) i obniża się wraz ze zmniejszaniem się zmiany, co może stanowić wskaźnik skuteczności prowadzonego leczenia onkologicznego. Szybki spadek zauważa się po operacyjnym usunięciu guza (szczególnie jeśli nie doszło do przerzutów).
>> Kalendarz badań w ciąży – jakie badania i kiedy trzeba wykonać?
Alfa-fetoproteina (AFP) — kiedy należy wykonać badanie?
Badanie AFP jest stosunkowo prostym badaniem, stanowiącym ważny test przesiewowy. Głównym wskazaniem do wykonania badania poziomu alfa-fetoproteiny jest ocena stanu zdrowia płodu. Uzyskanie nieprawidłowego wyniku z krwi matki jest wskazaniem do powtórzenia badania, wykonania dokładnego USG, a często również amniopunkcji (pobrania płynu owodniowego) i oznaczenia poziomu alfa-fetoproteiny w uzyskanym materiale.
Badanie wykonuje się również w niektórych chorobach nowotworowych, szczególnie w podejrzeniu raka wątroby.
>> Marskość wątroby - objawy, leczenie, rokowanie
Jak się przygotować do badania alfa-fetoproteiny?
Badanie poziomu alfa-fetoproteiny z krwi nie wymaga przygotowania.
Jeśli przeprowadzane jest w celu określenia ryzyka wystąpienia wad wrodzonych u płodu, krew musi być pobrana pomiędzy 15. a 20. tygodniem ciąży (najlepszy jest czas pomiędzy 16. a 18. tygodniem).
Jeśli stężenie alfa-fetoproteiny ma być oznaczone z płynu owodniowego, konieczne jest wykonanie amniopunkcji. Pacjentka stawiająca się na badanie powinna skorzystać wcześniej z toalety i opróżnić pęcherz moczowy.
Jak przebiega badanie poziomu alfa-fetoproteiny?
Materiałem do badania poziomu alfa-fetoproteiny jest krew żylna lub płyn owodniowy. Krew pobiera się zwykle z dobrze widocznej żyły łokciowej po uprzednim odkażeniu skóry.
Po badaniu należy ucisnąć miejsce wkłucia.
Czas oczekiwania na wynik wynosi od 1 dnia do 2 dni roboczych.
Badanie alfa-fetoproteiny w ciąży powinno być połączone razem z pomiarem beta-hCG i wolnego estradiolu.
Jeśli materiałem do badania musi być płyn owodniowy, konieczne jest wykonanie amniopunkcji. Pobrania płynu z worka owodniowego dokonuje się specjalną igłą (po odkażeniu skóry) pod kontrolą aparatu USG Badanie trwa maksymalnie kilkanaście minut i zazwyczaj nie wymaga zastosowania znieczulenia.
Przez kilka dni po badaniu ciężarna powinna się mocno oszczędzać i postępować zgodnie z zaleceniami lekarza.
Alfa-fetoproteina (AFP) — normy
Normy alfa-fetoproteiny zależą od laboratorium, a jeśli badanie przeprowadzane jest u ciężarnych, również od wieku ciąży.
Uznaje się, że wartości prawidłowe dla osób dorosłych mieszczą się w przedziale od 0 do 40 µg/l.
U ciężarnych osiągają kilkukrotnie wyższe wartości i uzależnione są od konkretnego tygodnia ciąży.
Fizjologicznie bardzo wysokie wartości obserwuje się również u noworodków i niemowląt do 3. miesiąca życia.
Niski poziom alfa-fetoproteiny
Obniżony poziom alfa-fetoproteiny we krwi ciężarnej lub w płynie owodniowym (niezgodny z wiekiem ciąży) może wskazywać na trisomię 21. chromosomu (zespół Downa).
W praktyce onkologicznej nie występuje pojęcie zbyt niskiego poziomu alfa-fetoproteiny.
>> Badania prenatalne nieinwazyjne oraz inwazyjne – kiedy są zalecane?
Wysoki poziom alfa-fetoproteiny
W przypadku ciężarnych uzyskanie wyniku badania alfa-fetoproteiny powyżej normy ustalonej dla określonego wieku ciąży może świadczyć o:
- wadach rozwojowych u płodu (szczególnie wad związanych z cewą nerwową);
- poronienia zatrzymanego;
- ciąży mnogiej.
Podwyższone stężenie alfa-fetoproteiny stwierdza się aż u 90 proc. pacjentów chorujących na raka wątrobowo-komórkowego. Obecność guza wątroby o wielkości powyżej 2 cm z widocznym unaczynieniem tętniczym oraz stężeniem alfa-fetoproteiny powyżej 400 µg/l pozwala na rozpoznanie raka wątrobowokomórkowego bez przeprowadzania biopsji.
Zazwyczaj poziom AFP jest podwyższony również w kilku innych typach nowotworów (przede wszystkim złośliwych), m.in. raku jajników, jąder, nerki, płuc, żołądka oraz w chłoniakach.
Podwyższone stężenie alfa-fetoproteiny występuje również w przypadku:
- marskości wątroby;
- ostrego wirusowego zapalenia wątroby;
- przewlekłego zapalenia wątroby.
Alfa-fetoproteina (AFP) — powikłania po badaniu
Po pobraniu krwi może wystąpić siniak w okolicy miejsca wkłucia.
Więcej możliwości powikłań występuje w przypadku konieczności pobrania płynu owodniowego. Amniopunkcja niesie ryzyko:
- poronienia;
- plamienia lub krwawienia z dróg rodnych;
- wycieku płynu owodniowego;
- infekcji pozamacicznej;
- uszkodzenia płodu przy przypadkowym ukłuciu igłą punkcyjną.
Przeciwwskazania do wykonania badania alfa-fetoproteiny
Nie ma przeciwwskazań do przeprowadzenia badania poziomu alfa-fetoproteiny z krwi.
Jednak u ciężarnych ze wskazaniami do wykonania amniopunkcji (w przypadku uzyskania nieprawidłowych wartości alfa-fetoproteiny we krwi) mogą występować przeciwwskazania do pobrania płynu owodniowego. Są to m.in.: krwawienia z dróg rodnych, bóle podbrzusza (tzw. poronienie zagrażające), wiek ciąży <15 tygodnia, stosowanie leków przeciwzakrzepowych (należy skonsultować z lekarzem).
Alfa-fetoproteina — cena badania
Ceny badania alfa-fetoproteiny z krwi zależą od miasta i konkretnego punktu pobrań. Średnio wynoszą około 42 zł (35-49 zł).
Ceny badania alfa-fetoproteiny z płynu owodniowego (amniopunkcja) wahają się od 1 300 do 2 000 zł.
Jeśli oznaczanie stężenia alfa-fetoproteiny we krwi jest elementem diagnostyki onkologicznej, a pacjent posiada ubezpieczenie zdrowotne i skierowanie od lekarza, badanie jest refundowane przez Narodowy Fundusz Zdrowia.
W przypadku ciąży badanie może być bezpłatne, jeśli:
- pacjentka ukończyła 35. rok życia;
- występują aberracje chromosomowe u jednego z (lub obojga) rodziców płodu;
- w poprzedniej ciąży wystąpiły aberracje chromosomowe u płodu;
- wyniki przeprowadzonych wcześniej badań diagnostycznych lub obrazowych wskazują na możliwość wystąpienia wady rozwojowej u płodu.
Pacjentki kwalifikujące się do bezpłatnego badania muszą mieć ubezpieczenie zdrowotne i skierowanie od specjalisty. Jeśli konieczne jest wykonanie badania poziomu alfa-fetoproteiny z płynu owodniowego, amniopunkcja również objęta jest refundacją.
Alfa-fetoproteina (AFP) – najczęściej zadawane pytania (FAQ)
AFP może być wykorzystywana do monitorowania leczenia niektórych nowotworów, zwłaszcza gdy przed rozpoczęciem terapii jej stężenie było podwyższone. Kolejne oznaczenia pozwalają obserwować, jak poziom markera zmienia się w czasie. Spadek AFP może wskazywać na odpowiedź na leczenie, natomiast utrzymujący się lub ponownie rosnący poziom wymaga oceny w kontekście innych wyników badań. AFP nie służy jednak do samodzielnej oceny skuteczności leczenia.
Badanie alfa-fetoproteiny (AFP) może być wykonywane w ramach badań prenatalnych, przede wszystkim w celu oceny ryzyka wystąpienia niektórych wad rozwojowych u płodu. AFP może być oznaczana samodzielnie lub w połączeniu z innymi markerami, m.in. beta-hCG i nieskoniugowanym estriolem, jako element testu potrójnego.
Poza diagnostyką i monitorowaniem raka wątroby AFP może być wykorzystywana również w przypadku niektórych nowotworów zarodkowych, m.in. jąder i jajnika. Podwyższone stężenie AFP może występować także w niektórych nienowotworowych chorobach wątroby, dlatego wynik badania nie jest interpretowany samodzielnie.
W ciąży bliźniaczej poziom AFP we krwi matki może być wyższy, ponieważ każdy płód produkuje alfa-fetoproteinę. Z tego względu ciąża mnoga jest jednym z czynników uwzględnianych podczas interpretacji wyniku. W przypadku ciąż mnogich interpretacja badań przesiewowych wymaga zastosowania odpowiednich metod i zakresów dla danej sytuacji.
- Adigun O.O., Yarrarapu S.N.S., Zubair M. Alpha-Fetoprotein Analysis. In: StatPearls [Internet]. Treasure Island (FL): StatPearls Publishing; 2024. Updated May 1, 2024.
- Trevisani F, Garuti F, Neri A. Alpha-fetoprotein for Diagnosis, Prognosis, and Transplant Selection. „Seminars in Liver Disease”. 2019;39(2):163–177.
- Dembińska-Kieć A., Naskalski J.W. (red.). Diagnostyka laboratoryjna z elementami biochemii klinicznej. Wyd. 1. Wrocław: Elsevier Urban & Partner; 2017.
- Bręborowicz G.H. (red.). Położnictwo i ginekologia. T. 1–2. Warszawa: PZWL Wydawnictwo Lekarskie; 2020.
