Antygen CA 19-9 to substancja, której pojawienie się we krwi świadczy o poważnych problemach zdrowotnych. CA 19-9 nazywany jest markerem nowotworowym, jednak jego obecność nie musi świadczyć o problemach onkologicznych. Czym jest antygen CA 19-9? Jakie są wskazania do oznaczenia jego poziomu i co oznaczają odchylenia od wartości referencyjnych?
Antygen CA 19-9 — na czym polega badanie? Wskazania, przygotowanie, normy i interpretacja wyników
Wiedza w pigułce
- Badanie CA 19-9 wykonuje się przy podejrzeniu nowotworów przewodu pokarmowego, szczególnie raka trzustki, dróg żółciowych, pęcherzyka żółciowego, wątroby, żołądka i jelita grubego.
- Oznaczenie CA 19-9 może służyć do monitorowania leczenia oraz obserwacji pacjentów po zakończeniu terapii, m.in. w celu wykrycia nawrotu choroby lub przerzutów.
- Do badania CA 19-9 nie trzeba być na czczo, ponieważ przyjmowanie pokarmów i płynów nie wpływa na stężenie antygenu.
- Podwyższone stężenie CA 19-9 może występować również w chorobach niezwiązanych z nowotworami, m.in. w zapaleniu trzustki, zapaleniu dróg żółciowych i pęcherzyka żółciowego, kamicy żółciowej oraz chorobach wątroby.
- Prawidłowe lub niskie stężenie CA 19-9 nie wyklucza choroby nowotworowej, dlatego wynik badania nie powinien być interpretowany jako samodzielna metoda rozpoznawania lub wykluczania raka.
Co to jest antygen CA 19-9?
Antygen CA 19-9 jest glikoproteiną produkowaną głównie przez niektóre komórki nowotworowe (ale również przez komórki wątroby i przewodu pokarmowego płodu oraz trzustkę i drogi żółciowe), dlatego często określany jest markerem nowotworowym. Jednak CA 19-9 nie jest swoisty wyłącznie dla chorób onkologicznych i jego stężenie we krwi może wzrosnąć również w przypadku innych dolegliwości. Chociaż nie jest to wówczas tak wyraźne, jak w przypadku chorób nowotworowych.
Stężenie antygenu CA 19-9 podwyższa się znacząco przy nowotworach w obrębie przewodu pokarmowego, głównie trzustki i dróg żółciowych (ale również jelita grubego, żołądka i wątroby).
>> Najczęstsze choroby trzustki (rak trzustki, zapalenie trzustki)
Oznaczenie poziomu CA 19-9 jest podstawowym badaniem diagnostycznym wykorzystywanym przy podejrzeniu nowotworu trzustki. Jego czułość diagnostyczną ocenia się na 70 proc.
Wskazania do wykonania badania antygenu CA 19-9
Oznaczenie poziomu antygenu CA 19-9 we krwi wykonuje się przy podejrzeniu chorób nowotworowych w obrębie układu pokarmowego. Przede wszystkim przy objawach lub wynikach innych badań wskazujących na możliwość występowania:
- nowotworu trzustki;
- nowotworu dróg żółciowych lub pęcherzyka żółciowego;
- nowotworu wątroby;
- nowotworu żołądka;
- nowotworu jelita grubego.
Badanie może być również zlecone w przypadku przewlekłych lub ostrych stanów zapalnych w obrębie powyższych narządów.
Badanie poziomu antygenu CA 19-9 jest przeprowadzane w czasie leczenia pacjentów onkologicznych z nowotworem trzustki, dróg żółciowych i żołądka w celu oceny skuteczności stosowanej terapii leczniczej. Oznaczanie stężenia antygenu CA 19-9 przeprowadzane jest również w okresie remisji w celu wykrycia przerzutów lub nawrotu choroby pierwotnej.
>> Ból wątroby – czy wątroba boli? Objawy chorób wątroby
Badanie poziomu antygenu CA 19-9 — jak się przygotować?
Oznaczenie poziomu CA 19-9 wykonywane jest z krwi, jednak nie są wymagane żadne przygotowania do badania. Przyjmowanie pokarmów i płynów nie ma wpływu na poziom antygenu CA 19-9, dlatego pacjent stawiający się na pobranie krwi nie musi być na czczo.
Jak przebiega badanie?
Badanie antygenu CA 19-9 wykonuje się na podstawie próbki krwi żylnej pobranej od pacjenta. Krew pobiera się najczęściej z dobrze widocznej żyły łokciowej.
Pielęgniarka zakłada pacjentowi automatyczną opaskę uciskową oraz prosi o zaciśnięcie pięści, co pozwala na lepsze uwidocznienie naczyń krwionośnych. Następnie wkłuwa się w żyłę i zwalnia zacisk w opasce. Po pobraniu odpowiedniej ilości krwi do probówki pielęgniarka przykłada gazik do miejsca wkłucia i zaleca kilkuminutowe uciśnięcie.
Czas oczekiwania na wyniki badania wynosi od 1 dnia do 2 dni roboczych.
Antygen CA 19-9 — normy
Wartości referencyjne dla antygenu CA 19-9 zależą od laboratorium i metody badania. Zazwyczaj za granicę normy uznaje się CA 19-9 < 37 U/ml.
Fizjologicznie wyższe wartości antygenu CA 19-9 obserwuje się u kobiet miesiączkujących i ciężarnych.
Wyniki badań zawsze powinny być skonsultowane z lekarzem posiadającym odpowiednie kompetencje.
Wysoki poziom antygenu CA 19-9
Podwyższony poziom antygenu CA 19-9 nie jest jednoznaczny z rozpoznaniem raka. Stanowi jednak ważną informację, wskazująca na konieczność przeprowadzenia rozszerzonej diagnostyki tj. przeprowadzenia badań obrazowych (przede wszystkim badania ultrasonograficznego, ale również tomografii komputerowej i/albo rezonansu magnetycznego) oraz badań histopatologicznych.
Wśród nieonkologicznych przyczyn podwyższonego poziomu antygenu CA 19-9 można wyróżnić:
- torbiel trzustki;
- zapalenie trzustki (ostre lub przewlekłe);
- zapalenie pęcherzyka żółciowego;
- zapalenie dróg żółciowych;
- obecność tzw. kamieni żółciowych (w pęcherzyku i/albo w drogach żółciowych);
- choroby wątroby (cholestaza, stany zapalne, marskość).
>> Cholestaza ciążowa - czy każde swędzenie to objaw choroby? Czy cholestaza zagraża dziecku?
W przypadku powyższych chorób wartości CA 19-9 we krwi nie przekraczają 500 U/ml, a najczęściej wynoszą mniej niż 100 U/ml.
Znaczące przekroczenie granicy normy stężenia antygenu CA 19-9 (> 1000 U/ml) świadczą najczęściej o zaawansowanym procesie nowotworowym, szczególnie:
- raku trzustki;
- raku pęcherzyka żółciowego;
- raku wątrobowokomórkowym;
- raku żołądka;
- raku jelita grubego.
Niski poziom antygenu CA 19-9
Dla antygenu CA 19-9 wyznaczona została jedynie górna granica normy, ponieważ nie jest to związek, który występuje we krwi fizjologicznie. Jego pojawienie się w organizmie w stężeniu powyżej 37 U/ml jest zjawiskiem patologicznym, dlatego w medycynie nie istnieje określenie „za niski poziom CA 19-9”.
O ile podwyższony poziom CA 19-9 zawsze świadczy o nieprawidłowościach, o tyle niskie stężenie nie musi oznaczać, że nie występują. Markery nowotworowe mogą być pewnym wskaźnikiem, jednak ich niskie poziomy nie gwarantują braku obecności zmian nowotworowych.
Chociaż antygen CA 19-9 utożsamiany jest z rakiem trzustki (przyczynia się do wykrycia choroby u 80 proc. pacjentów), należy pamiętać, że nie każdy nowotwór trzustki wydziela tę substancję. Dlatego niski poziom CA 19-9 (szczególnie przy występowaniu objawów takich jak gwałtowne chudnięcie, anemia i bóle brzucha) nie pozwala na wykluczenie choroby nowotworowej.
Antygen CA 19-9 — skutki uboczne po badaniu
Ponieważ badanie antygenu CA 19-9 przeprowadzane jest na podstawie badania krwi, nie niesie ryzyka powikłań.
Zdarza się, że po pobraniu w okolicy miejsca wkłucia pojawia się siniak, który zwykle znika w ciągu kilku dni.
U pacjentów przyjmujących leki przeciwzakrzepowe może wystąpić przedłużone krwawienie. Dlatego miejsce po wkłuciu należy zabezpieczyć plastrem z opatrunkiem.
Antygen CA 19-9 — przeciwwskazania do badania
Do oznaczenia stężenia antygenu CA 19-9 potrzebna jest jedynie niewielka próbka krwi pacjenta, w związku z czym nie ma przeciwwskazań do przeprowadzenia badania.
Badanie CA 19-9 może być przeprowadzane u kobiet w ciąży i dzieci. Należy pamiętać, że u kobiet w ciąży uzyskuje się zwykle wyższe wartości antygenu.
Badanie antygenu CA 19-9 — cena
Cena badania antygenu CA 19-9 zależy od miejscowości i konkretnego punktu pobrań, zwykle mieści się w przedziale od 42 do 65 zł.
Pacjenci posiadający skierowanie od specjalisty mogą wykonać bezpłatne badanie (refundowane przez Narodowy Fundusz Zdrowia). Warunkiem jest posiadanie ubezpieczenia zdrowotnego.
Antygen CA 19-9 – najczęściej zadawane pytania (FAQ)
CA 19-9 i CEA mogą być oznaczane jednocześnie, ponieważ są różnymi markerami nowotworowymi i mogą dostarczać uzupełniających informacji, m.in. w diagnostyce i monitorowaniu niektórych nowotworów przewodu pokarmowego. Żaden z tych markerów nie jest jednak wystarczający do samodzielnego rozpoznania nowotworu. O tym, jakie markery oznaczyć, decyduje lekarz w zależności od sytuacji klinicznej.
Podwyższone stężenie CA 19-9 może występować również u osób bez wyraźnych objawów. Sam wynik nie pozwala ustalić, czy jego przyczyną jest choroba nowotworowa, inny stan chorobowy czy nawet przejściowa zmiana. Dlatego wynik CA 19-9 wymaga interpretacji w połączeniu z innymi badaniami i sytuacją kliniczną.
Podwyższone stężenie CA 19-9 może występować przy kamicy żółciowej, szczególnie gdy kamień powoduje utrudnienie odpływu żółci. Zwiększony poziom CA 19-9 może towarzyszyć również innym chorobom dróg żółciowych, dlatego sam wynik nie pozwala określić przyczyny jego podwyższenia.
Podwyższone CA 19-9 nie jest równoznaczne z rozpoznaniem raka. Stężenie tego markera może zwiększać się również w chorobach nienowotworowych, m.in. przy kamicy żółciowej, zapaleniu trzustki czy chorobach dróg żółciowych. Z tego względu CA 19-9 nie wykorzystuje się samodzielnie do rozpoznawania ani przesiewowego wykrywania raka.
- Skulimowski A., Durczyński A., Strzelczyk J., Hogendorf P. Comparison of clinical usefulness of serum Ca125 and CA19-9 in pancreatic adenocarcinoma diagnosis: meta-analysis and systematic review of literature. Biomarkers. 2021;26(4):287–295.
- Skiba M.A. Diagnostyka laboratoryjna w schorzeniach przewodu pokarmowego. W: Ostrowska Z., Mazur B. (red.). Diagnostyka laboratoryjna dla studentów medycyny. Skrypt dla studentów III roku kierunku lekarskiego Wydziału Lekarskiego z Oddziałem Lekarsko-Dentystycznym w Zabrzu. Katowice: Śląski Uniwersytet Medyczny w Katowicach; 2011. s. 222–239.
- Zhao B., Zhao B., Chen F. i wsp. Diagnostic value of serum carbohydrate antigen 19-9 in pancreatic cancer: a systematic review and meta-analysis. Eur J Gastroenterol Hepatol. 2022;34(9):891–904.
