Mak lekarski (łac. Papaver somniferum) to znana roślina, która ze względu na możliwość pozyskiwania z niej opium, od wieków wzbudza wiele kontrowersji. Samo opium ma silnie właściwości przeciwbólowe, przeciwkaszlowe i spazmolityczne. Ponadto, w nasionach maku lekarskiego znajduje się wiele cennych substancji, które działają przeciwzapalnie i wspierają regenerację organizmu na wielu poziomach.
Mak lekarski – właściwości lecznicze, działanie i zastosowanie
Wiedza w pigułce
- Mak lekarski jest źródłem alkaloidów wykorzystywanych w farmakologii, m.in. morfiny, kodeiny, papaweryny i tebainy. Poszczególne związki różnią się mechanizmem i zastosowaniem medycznym.
- Zawartość alkaloidów w maku lekarskim zależy od części rośliny i etapu jej rozwoju – największe znaczenie jako źródło tych substancji mają niedojrzałe makówki i znajdujący się w nich sok mleczny.
- Nasiona maku spożywczego znacząco różnią się od opium – naturalnie nie zawierają alkaloidów opium lub występują w nich one w bardzo małych ilościach, a ich obecność może wynikać m.in. z zanieczyszczenia podczas zbioru.
- Nasiona maku są źródłem nienasyconych kwasów tłuszczowych, tokoferoli i steroli roślinnych, dzięki czemu mają wartość odżywczą niezależną od farmakologicznych właściwości innych części rośliny.
- Alkaloidy opioidowe mają potencjał uzależniający i mogą powodować poważne działania niepożądane, dlatego ich wykorzystanie medyczne odbywa się w ściśle określonych wskazaniach i dawkach.
Mak lekarski – jakie ma właściwości?
Mak lekarski to jedna z najstarszych roślin o działaniu leczniczym uprawianych przez człowieka. Najstarsze dane wskazują na to, że korzystano z jej cennych właściwości już 4000 lat p.n.e. Starożytni Sumerowie spisywali instrukcję na to, jak z rośliny pozyskiwać opium. O surowcu wspomina także Hipokrates, grecki lekarz uznawany za ojca medycyny. Mak okrzyknięto wówczas remedium na napady epilepsji, bezsenność i problemy trawienne. Opium po połączeniu z cykutą służył do uśmiercania więźniów.
W 1806 roku z opium wyizolowano morfinę, która odkąd służy w medycynie jako jeden z najsilniejszych analgetyków, czyli środków o działaniu przeciwbólowym. Od początku XX wieku opium uznawany był za narkotyk i zakazano jego sprzedaży. Już w XIX w. z tego powodu doszło do wybuchu wojen opiumowych (między Wielką Brytanią a Chinami). Obecnie mak lekarski można uprawiać wyłącznie na potrzeby przemysłu farmaceutycznego, a odmiany o niskiej zawartości morfiny wykorzystywane są w branży kosmetycznej i spożywczej.
W skład maku lekarskiego wchodzą:
- opium, w skład którego wchodzą flawonoidy, kwasy fenolowe, a także silne alkaloidy, w tym głównie morfina, kodeina i papaweryna. Działanie opium to suma działania poszczególnych aktywnych biologicznie składników, które wykazują właściwości przeciwbólowe i rozkurczowe,
- sole mineralne,
- witaminy,
- tokoferole – o silnych właściwościach przeciwutleniających,
- sterole roślinne – działają przeciwzapalnie, wzmacniają układ sercowo-naczyniowy, a także przyspieszają regenerację naskórka,
- kwasy – oleinowy, palmitynowy i linolowy.
Surowcem zielarskim maku lekarskiego jest sok mleczny, czyli opium, a także nasiona tej rośliny.
>> Naturalny sposób na stres i bezsenność. 5 ziół na uspokojenie
Mak lekarski – działanie i wskazania do stosowania
Mak lekarski jest skarbnicą wielu składników odżywczych, witamin, substancji mineralnych, antyoksydantów i niezbędnych nienasyconych kwasów tłuszczowych. Na szczególną uwagę zasługują alkaloidy, czyli substancje, które wykorzystywane są w medycynie konwencjonalnej jako leki przeciwbólowe, ale nie tylko.
Wskazaniem do stosowania alkaloidów są:
- silne stany bólowe, w tym pooperacyjne,
- kaszel,
- wymioty.
Ponadto mak lekarski działa przeciwzapalnie, rozkurcza mięśnie gładkie (przewód pokarmowy, drogi moczowe i żółciowe), uspokajające, zapierające, przeciwpotne i narkotyczne.
Warto podkreślić, że w maku spożywczym zawartość alkaloidów jest znacznie mniejsza, dlatego jego spożycie (np. w makowcu), nie stanowi zagrożenia dla zdrowia. Tym bardziej że stosowanie wysokomorfinowych odmian maku lekarskiego w celach spożywczych jest w Polsce zakazane.
Ekstrakty na bazie maku lekarskiego stosowane są również w kosmetyce. Kremy z tym surowcem przeznaczone są do pielęgnacji cery wrażliwej i naczynkowej. Na rynku kosmetycznym dostępne są również mydła, maseczki, serum i olejki do włosów.
>> Zioła na przeziębienie i kaszel - które wybrać?
Mak lekarski na ból
Opioidy zawarte w opium działają na receptory opioidowe zlokalizowane w ośrodkowym i obwodowym układzie nerwowym. Mogą one pobudzać lub hamować szereg różnych reakcji organizmu. Celem terapeutycznym jest zniesienie bólu i znieczulenie. W związku z tym w medycynie konwencjonalnej stosuje się go przede wszystkim na oddziałach onkologicznych.
Mak lekarski – dawkowanie
Dawkowanie leków na bazie maku lekarskiego uzależnione jest od wskazań terapeutycznych.
W postaci oleju spożywczego mak lekarski najczęściej przyjmuje się w dawce do 2 łyżek dziennie.
Preparaty zawierające mak lekarski
Mak lekarski występuje w postaci:
- wyciągu,
- oleju,
- kremu,
- szamponów.
Mak lekarski – przeciwwskazania do stosowania
Przeciwwskazaniem do stosowania nadmiernej ilości maku lekarskiego jest ciąża i wieku do 2. roku życia.
Mak lekarski – możliwe skutki uboczne
Olej pozyskiwany z maku lekarskiego, gdy spożywany jest w nadmiernych ilościach, może powodować niestrawność i alergię. Nie zaleca się podawanie maku spożywczego dzieciom poniżej 2. roku życia.
Opium może powodować szereg działań niepożądanych, z czego najpoważniejsze jest upośledzenie układu oddechowego, spowolnienie akcji serca i zasinienie skóry. W skrajnych przypadkach może dojść do utraty przytomności, a nawet zgonu.
>> Co na ból? Jakie leki stosować w bólu ostrym i przewlekłym?
Mak lekarski – interakcje z lekami i preparatami
Silne działające alkaloidy mogą wchodzić w interakcje z innymi lekami i preparatami. Należy poinformować lekarza o każdym, przewlekłe przyjmowanym leku.
Mak lekarski w Encyklopedii ziół i roślin – Podsumowanie
- Mak lekarski to jedna z najstarszych roślin uprawianych przez człowieka. Pozyskiwana jest zarówno w celach farmaceutycznych, jak i kosmetycznych i spożywczych.
- W XIX w. i na początku XX. wieku opium wzbudzało wiele kontrowersji, a nawet było przyczyną wybuchu wojny między Wielką Brytanią a Chinami.
- Opium pozyskiwany z maku lekarskiego wykazuje silne właściwości przeciwbólowe i narkotyczne. Ma to związek z obecnymi w jego składzie alkaloidami, w tym morfinie i kodeinie.
- Mak lekarski wykorzystywany na potrzeby branży spożywczej zawiera bardzo małą ilość substancji psychotycznych. Niemniej jednak nie zaleca się podawanie go dzieciom poniżej 2. roku życia, a także kobietom w ciąży.
- Olej makowy jest cennym surowcem wykorzystywanym w kosmetyce, głównie w produkcji kremów i mydeł. Preparaty te przeznaczone są dla cery trądzikowej, z objawami łuszczycy, a także do włosów zniszczonych zabiegami fryzjerskimi.
Mak lekarski – najczęściej zadawane pytania (FAQ)
Spożycie produktów zawierających mak może w niektórych przypadkach spowodować wykrycie morfiny lub innych alkaloidów opium w badaniu moczu. Zależy to m.in. od ilości spożytego maku, zawartości alkaloidów w nasionach, rodzaju testu oraz czasu, jaki upłynął od posiłku. Jeśli wykonywany jest test na obecność opioidów, warto poinformować osobę przeprowadzającą badanie o niedawnym spożyciu maku.
Mak spożywczy wykorzystywany w kuchni pochodzi najczęściej z maku lekarskiego (Papaver somniferum). Do celów spożywczych wykorzystuje się jednak dojrzałe nasiona odpowiednich odmian, a nie pozostałe części rośliny zawierające znacznie większe ilości alkaloidów opium. Dlatego jadalnych nasion maku nie należy utożsamiać pod względem działania z sokiem mlecznym czy niedojrzałymi makówkami.
Same nasiona maku lekarskiego nie zawierają naturalnie istotnych ilości morfiny ani kodeiny. Alkaloidy te występują przede wszystkim w innych częściach rośliny, jednak podczas zbioru i przetwarzania mogą przedostać się na powierzchnię nasion. Z tego powodu ich niewielkie i zmienne ilości mogą być wykrywane również w maku przeznaczonym do spożycia.
Niedojrzałych makówek maku lekarskiego nie należy spożywać. Zawierają sok mleczny bogaty w alkaloidy opium, m.in. morfinę i kodeinę, które oddziałują na układ nerwowy. Ich spożycie może prowadzić do zatrucia, którego objawami mogą być m.in. silna senność, zaburzenia świadomości i niebezpieczne zahamowanie oddychania.
- Vadhel A. i wsp., Opium alkaloids, biosynthesis, pharmacology and association with cancer occurrence, 2023.
- Butnariu M. i wsp., Papaver Plants: Current Insights on Phytochemical and Nutritional Composition Along with Biotechnological Applications, 2022.
- Ashrafi S. i wsp., Papaverine: A Miraculous Alkaloid from Opium and Its Multimedicinal Application, 2023.
