Penicyliny to antybiotyki odkryte w latach 20. XX wieku. Do dziś stosuje się je do zwalczania paciorkowców, gronkowców, bakterii Escherichia coli czy leczenia rzeżączki. Penicyliny stanowią jednak grupę antybiotyków o najwyższym potencjale alergizującym, szczególnie u dzieci. Co robić w przypadku wystąpienia uczulenia na penicylinę?
Uczulenie na penicylinę, amoksycylinę. Czy uczulenie na penicylinę mija?
W serwisie Apteline.pl zgodnie z wizją Grupy NEUCA zależy nam na przekazywaniu treści najwyższej jakości – sprawdzonych informacji, eksperckiej wiedzy. Dlatego nasze teksty piszą i weryfikują specjaliści – farmaceuci i lekarze.
Wiedza w pigułce
- Szacuje się, że około 10% pacjentów deklaruje uczulenie na penicylinę, jednak prawdziwą alergię potwierdza się u mniej niż 10% z nich, dlatego rozpoznanie warto zweryfikować odpowiednimi badaniami.
- Amoksycylina należy do grupy penicylin, dlatego u osób z potwierdzoną alergią na penicylinę może wystąpić również reakcja po jej zastosowaniu. Istotne znaczenie ma jednak rodzaj reakcji oraz ryzyko reakcji krzyżowych z innymi antybiotykami β-laktamowymi.
- Diagnostyka obejmuje punktowe i śródskórne testy alergiczne oraz – w uzasadnionych przypadkach – próbę prowokacyjną, która jest uznawana za złoty standard potwierdzenia lub wykluczenia alergii na penicyliny.
- U części pacjentów nadwrażliwość IgE-zależna z czasem wygasa – po około 10 latach nawet 80% osób może utracić wrażliwość na penicylinę, jednak możliwość ponownego zastosowania leku należy zawsze potwierdzić diagnostyką alergologiczną.
- Osoby z potwierdzoną alergią powinny informować o niej personel medyczny przed rozpoczęciem każdej antybiotykoterapii, aby możliwe było dobranie bezpiecznej alternatywy.
Uczulenie na penicylinę – czyli na co?
Penicyliny to najstarsza grupa antybiotyków, odkryta pod koniec lat 20. XX wieku. Do dziś są szeroko stosowane i pełnią ważną funkcję w lecznictwie. Wykazują działanie bakteriobójcze głównie na bakterie Gram-dodatnie (paciorkowce, gronkowce) oraz niektóre bakterie Gram-ujemne (np. dwoinka rzeżączki, E. coli) – blokują procesy w ścianie komórkowej bakterii, co w kótkim czasie doprowadza do śmierci bakterii. Penicyliny mogą być:
- naturalne (benzylopenicylina, fenoksymetylopenicylina) – działają na niewiele bakterii,
- półsyntetyczne (np. amoksycylina z kwasem klawulanowym, ampicylina, metycylina, propycylina, oksacylina, kloksacylina, dikloksacylina) – większy zakres działania w szczególności w połączeniu z inhibitorami β-laktamaz.
Alergia na penicylinę
Choć penicyliny wykazują dużą aktywność przeciwbakteryjną, ich stosowanie nie zawsze jest możliwe z uwagi na wystąpienie reakcji alergicznej, tzw. alergii na antybiotyki. To nieprawidłowa reakcja immunologiczna, która ujawnia się podczas stosowania leku. Może być spowodowana antybiotykiem lub jego metabolitami i występować nawet podczas stosowania antybiotyku zgodnie z zaleceniami lekarza oraz u osób, które w przeszłości tolerowały dany antybiotyk. Za antybiotyki o najwyższym potencjale alergizującym uznaje się właśnie penicyliny oraz inne antybiotyki β-laktamowe (cefalosporyny, karbapenemy i monobaktamy). Szczególnie u dzieci antybiotyki β-laktamowe wyzwalają niemal połowę wszystkich reakcji polekowych.
Uczulenie na penicylinę – objawy
Objawy uczulenia na penicyliny można podzielić według czasu ich występowania:
- objawy natychmiastowe – pojawiają się w pierwszej godzinie od podania antybiotyku; zalicza się do nich pokrzywkę, obrzęk naczynioruchowy, skurcz oskrzeli, spadek ciśnienia krwi, a w skrajnych przypadkach wstrząs anafilaktyczny grożący śmiercią;
- objawy przyspieszone – pojawiają się po upływie 1-72 godzin od podania antybiotyku; obejmują skurcz oskrzeli, obrzęk głośni, rumień trwały, kontaktowe zapalenie skóry, wysięk złuszczający dłoni, wyprzeniową i zgięciową osutkę, tzw. zespół pawiana;
- objawy późne – pojawiają się po upływie 72 godzin od podania antybiotyku; należy do nich wysypka odropodobna, śródmiąższowe zapalenie nerek, niedokrwistość hemolityczna, choroba posurowicza, gorączka polekowa oraz zespół Stevensa-Johnsona (objawia się rozległymi pęcherzami na skórze i błonach śluzowych jamy ustnej, oczu, narządów płciowych, które prowadzą do martwicy naskórka i powikłań wielonarządowych, a nawet śmierci).
Uczulenie na penicylinę – ryzyko wstrząsu anafilaktycznego
Najbardziej niebezpieczną postacią nadwrażliwości na antybiotyki jest wstrząs anafilaktyczny, który występuje z częstością 1 na 25000 kuracji antybiotykowych. Pojęciem tym określa się stan bezpośrednio zagrażający życiu wymagający jak najszybszej interwencji lekarskiej – podania adrenaliny.
Objawy, które mogą wskazywać na wystąpienie wstrząsu anafilaktycznego, to:
- nudności
- zawroty głowy
- spadek ciśnienia tętniczego krwi
- spłycenie oddechu
- utrata przytomności.
Jak sprawdzić uczulenie na penicylinę?
Osoby, u których podejrzewa się wystąpienie alergii na penicyliny, powinny się poddać szczegółowej diagnostyce. Jej podstawę stanowi wywiad zebrany przez lekarza – przede wszystkim omówienie pojawiających się objawów świadczących o alergii oraz określenie związku czasowego pomiędzy ich wystąpieniem a podaniem określonego leku.
W potwierdzeniu alergii na penicyliny przydatne są testy diagnostyczne:
- testy prowokacyjne – kontrolowane podawanie podejrzanego antybiotyku we wzrastających dawkach (od 1/100 dawki terapeutycznej do osiągnięcia pełnej dawki);
- punktowe testy skórne (tzw. testy prick) – aplikacja antybiotyku na skórę, a następnie obserwacja pojawiających się bąbli będących potwierdzeniem alergii;
- testy śródskórne – wprowadzanie roztworu antybiotyku pod skórę;
- badanie poziomu swoistych przeciwciał IgE we krwi;
- badania genetyczne (RT-PCR) – określają predyspozycje do alergii na penicyliny.
Uczulenie na penicylinę – co robić
- W przypadku podejrzenia alergii na penicyliny oraz pojawienia się objawów uczulenia należy bezwzględnie zaprzestać stosowania leku. Takie postępowanie jest często wystarczające i pozwala na ustąpienie objawów klinicznych w ciągu kilku dni lub tygodni.
- Pacjent, u którego zdiagnozowano alergię na penicyliny, powinien być poinformowany, jakich leków ma unikać w przyszłości. Ważne, aby sam informował o uczuleniu personel medyczny (warto nosić w portfelu kartkę z taką informacją). W razie potrzeby konieczne jest zastosowanie antybiotyku z innej grupy.
- Jeśli dojdzie do wystąpienia poważnych objawów alergii, takich jak wstrząs anafilaktyczny, zespół Stevensa-Johnsona czy toksyczna nekroliza naskórka, konieczny jest jak najszybszy kontakt z personelem medycznym.
Czy uczulenie na penicylinę mija?
Alergia na penicyliny jest niemożliwa do wyleczenia, jednak u niektórych pacjentów reakcja alergiczna może z czasem osłabnąć lub ustąpić. Nie można jednak tego zakładać bez przeprowadzenia odpowiednich badań.
Uczulenie na penicylinę i amoksycylinę – najczęściej zadawane pytania (FAQ)
Alergia na penicylinę może rozwinąć się nawet u osób, które wcześniej wielokrotnie przyjmowały ten antybiotyk bez żadnych działań niepożądanych. Dzieje się tak, ponieważ uczulenie może powstać dopiero po wcześniejszym kontakcie z lekiem, kiedy układ odpornościowy ulega tzw. uczuleniu. Każda kolejna ekspozycja może wywołać reakcję alergiczną o różnym nasileniu. Jeśli po zastosowaniu penicyliny pojawią się objawy sugerujące alergię, należy przerwać stosowanie leku zgodnie z zaleceniami lekarza i skonsultować się ze specjalistą w celu potwierdzenia rozpoznania.
Niektóre infekcje wirusowe, zwłaszcza zakażenie wirusem Epsteina–Barr (EBV), wiążą się ze zwiększonym ryzykiem wystąpienia wysypki podczas stosowania amoksycyliny. Taka reakcja nie musi oznaczać trwałej alergii na antybiotyk. W przypadku pojawienia się zmian skórnych należy skontaktować się z lekarzem, który oceni ich przyczynę i zdecyduje o dalszym postępowaniu.
Amoksycylina należy do grupy penicylin, jednak uczulenie na ten antybiotyk nie musi oznaczać alergii na wszystkie leki z tej grupy. U części osób reakcja dotyczy wyłącznie konkretnego preparatu lub określonych elementów jego budowy chemicznej. Zakres alergii można ocenić na podstawie wywiadu oraz odpowiedniej diagnostyki prowadzonej przez alergologa. Nie należy samodzielnie rezygnować ze wszystkich penicylin bez konsultacji z lekarzem.
Wysypka pojawiająca się podczas leczenia amoksycyliną nie zawsze świadczy o alergii. Może być związana z przebiegającą infekcją wirusową, działaniem niepożądanym leku lub innymi czynnikami. Z tego powodu każda reakcja wymaga indywidualnej oceny przez lekarza. Prawidłowe rozpoznanie jest ważne, ponieważ błędne przypisanie alergii może niepotrzebnie ograniczyć możliwość stosowania skutecznych antybiotyków w przyszłości.
- Obtułowicz K. Alergia na leki. Przegląd Lekarski 2000; 57(9): 503-504.
- Krauze A. Praktyczne aspekty diagnostyki alergii na leki ze szczególnym uwzględnieniem alergii na antybiotyki β-laktamowe i leki miejscowo znieczulające. Alergoprofil 2008; 4(4): 2-7.
- Korzeniowska K, Jabłecka A, Simon K. Działania niepożądane antybiotyków β-laktamowych. Nowiny Lekarskie 2008; 77(2): 134-139.
- Rozłucka L, Słota K, Rogala B, Gluck J. Nadwrażliwość na cefalosporyny o dwóch różnych łańcuchach bocznych. Alergia Astma Immunologia 2019; 24(3): 151-154.
