Ostróżeczka polna (łac. Consolida regalis) to roślina przypisana do rodziny jaskrowatych. Mimo że zaliczana jest do trujących, to w odpowiednich dawkach można ją stosować pod kontrolą lekarza. Warto jednak zaznaczyć, że preparaty na bazie ostróżeczki polnej przeznaczone są głównie do użycia zewnętrznego. W postaci maści, surowiec uszczelnia naczynia krwionośne w obrębie gałki ocznej, usuwa obrzęki wokół oczu, a w postaci płynu jest skuteczny w walce z pchłami i wszom.
Ostróżeczka polna – właściwości lecznicze, działanie i zastosowanie
Wiedza w pigułce
- Ostróżeczka polna zawiera alkaloidy diterpenowe, a także flawonoidy, antocyjany i związki mineralne, które odpowiadają za jej aktywność biologiczną.
- Roślinie przypisuje się działanie moczopędne, sprzyjające zwiększeniu ilości wydalanego moczu.
- Ostróżeczka może pobudzać wytwarzanie żółci, a tym samym wpływać na procesy związane z jej wydzielaniem i trawieniem tłuszczów.
- Związki zawarte w ostróżeczce wykazują aktywność przeciwutleniającą, dzięki czemu mogą ograniczać wpływ stresu oksydacyjnego na komórki.
- W zielarstwie wykorzystywano różne części ostróżeczki polnej, m.in. kwiaty i nasiona, które różnią się zawartością substancji czynnych.
Ostróżeczka polna – jakie ma właściwości?
Ostróżeczka polna porasta tereny Europy Środkowej. W Polsce można spotkać ją na łąkach i polach, głównie pośród łanów zbóż. Zaliczana jest do chwastów, jednak od wieków stosuje się ją w medycynie ludowej. Wówczas wykorzystywano ją w leczeniu zaburzeń pęcherzyka żółciowego, a także schorzeń wątroby. W postaci sproszkowanej ostróżeczka polna jest pomocna w zwalczaniu wszy i pcheł u zwierząt, a także i u ludzi.
Maści na bazie ostróżeczki polnej były przygotowywane przez zielarzy w celu łagodzenia objawów chorób reumatycznych. W postaci okładów wywary z tej rośliny pomagają pozbyć się obrzęków wokół oczu i zapalenia spojówek.
Kwiaty ostróżeczki polnej, ze względu na swój kolor (jasnopurpurowy lub fioletowy), wykorzystywane były do barwienia tkanin na zielono i niebiesko (w połączeniu z ałunem).
W skład ostróżeczki polnej wchodzą:
- antocyjany – regulują prawidłową przepuszczalność naczyń krwionośnych,
- flawonoidy – wykazują silne działanie antyoksydacyjne, działają moczopędnie i wzmacniają ściany naczyń krwionośnych,
- mannitol – zwiększa ciśnienie osmotyczne w płynie zewnątrzkomórkowym,
- witamina C – o silnych właściwościach antyoksydacyjnych,
- akonityna – w czasach renesansu zwana arszenikiem. Jej działanie może spowodować porażenie układu oddechowego. Ten mechanizm powoduje unieszkodliwienie pasożytów, głównie pcheł i wszy.
W fitoterapii ostróżeczka polna stosowana jest w niewielkich ilościach, głównie w połączeniu z innymi ziołami. Zgodnie z wymogami UE, stężenie rośliny nie może przekraczać 1% całego składu preparatu ziołowego. Surowcem farmaceutycznym są kwiaty i ziele ostróżeczki.
Substancje aktywne biologicznie zawarte w ostróżeczce polnej wykazują działanie przeciwpasożytnicze, moczopędne, obniżające ciśnienie krwi, a także żółciopędne.
Ostróżeczka polna ceniona jest także w ogrodnictwie. Rabaty często stylizowane są na naturalistyczne i doskonale komponują się z różami. Co więcej, ostróżeczka często występuje w bukietach i zdobi wazony domostw.
>> Leczenie reumatoidalnego zapalenia stawów – leki na RZS
Ostróżeczka polna – działanie i wskazania do stosowania
Preparaty na bazie ostróżeczki polnej wykorzystywane są przede wszystkim jako remedium na pasożyty zewnętrzne. Płyny na skórę skutecznie zwalczają wszawicę nawet u dzieci w wieku przedszkolnym. Okłady z kwiatów ostróżeczki są skuteczne w walce z obrzękiem i zaczerwienieniem skóry powiek w przypadku zapalenia spojówek.
W postaci naparów do picia, ziele ostróżeczki polnej jest rzadko stosowane. Wyjątek stanowią mieszanki ziołowe o działaniu moczopędnym, żółciotwórczym, przeczyszczającym i obniżającym ciśnienie tętnicze krwi.
Wskazaniem do stosowania ostróżeczki polnej są:
- pasożyty zewnętrzne – pchły, wszy,
- obrzęki wokół oczu
- zapalenia spojówki,
- choroby pęcherzyka żółciowego,
- niektóre schorzenia wątroby.
>> Kolka wątrobowa (kolka żółciowa) – przyczyny, objawy i leczenie
Ostróżeczka polna na pasożyty
Akonityna zawarta w ostróżeczce polnej to silny alkaloid, który poraża układ oddechowy pasożytów, co doprowadza do ich śmierci. W związku z tym mechanizmem, maści i żele naskórne z akonityną w składzie skutecznie niwelują problem pcheł, gnid i wszy.
>> Wszawica – w jaki sposób pozbyć się pasożytów?
Ostróżeczka polna – dawkowanie
Wszystkie preparaty na bazie ostróżeczki polnej należy stosować zgodnie z instrukcją producenta. Ze względu na dużą toksyczność, nie zaleca się przygotowywania naparów, odwarów lub innych mikstur z ziela rośliny w warunkach domowych.
Preparaty zawierające ostróżeczkę polną
Ostróżeczka polna występuje w postaci:
- suszu,
- wyciągu,
- nalewki,
- żelu,
- maści,
- płynu na skórę.
Ostróżeczka polna w ciąży
Nie wolno stosować wewnętrznie ostróżeczki polnej u kobiet w ciąży i karmiących piersią.
Ostróżeczka polna – przeciwwskazania do stosowania
Przeciwwskazaniem do stosowania ostróżeczki polnej są:
- wiek poniżej 6. roku życia,
- ciąża,
- karmienie piersią.
Nasiona ostróżeczki polnej rosnącej na polach i łąkach często przedostają się pasz zwierząt hodowlanych. Może to również szkodzić pasącym się na tych terenach zwierzętom.
Ostróżeczka polna – możliwe skutki uboczne
Spożycie ostróżeczki polnej w zbyt dużej dawce może okazać się toksyczne dla organizmu ludzi i zwierząt. Typowymi niepożądanymi skutkami ubocznymi są m.in. nudności i wymioty, biegunka, porażenie czynności oddechowych, nadmierne łzawienie, a także zawroty głowy.
Kontakt z rośliną może powodować miejscowe reakcje alergiczne, w tym zaczerwienienie, świąd i wysypkę.
Ostróżeczka polna – interakcje z lekami i preparatami
Nie istnieją żadne badanie kliniczne dotyczące interakcji ostróżeczki polnej z innymi substancjami czynnymi leków i preparatów.
Ostróżeczka polna – w Encyklopedii ziół i roślin – Podsumowanie
- Ostróżeczka polna jest powszechnie uznawana za chwast, jednak w odpowiednim stężeniu może stanowić cenny surowiec wykorzystywany w fitoterapii.
- W skład ostróżeczki polnej wchodzi wiele cennych substancji czynnych, w tym flawonoidy, witamina C, antocyjany i mannitol.
- Jednym z najważniejszych składników ostróżeczki polnej jest alkaloid o nazwie akonityna. Jest to silna trucizna, która poraża układ oddechowy organizmów żywych. Z tego względu ziele rośliny nie może występować w preparatach ziołowych w stężeniach przekraczających 1% całości.
- Ostróżeczkę polną stosuje się głównie zewnętrznie w postaci płynów na skórę, maści i żeli hamujących rozwój pasożytów, w tym pcheł i wszy.
- W postaci naparów lub odwarów z innymi ziołami ostróżeczka działa żółciotwórczo, moczopędnie i obniża ciśnienie tętnicze krwi.
- Preparaty na bazie ostróżeczki nie mogą być stosowane przez kobiety w ciąży i karmiące piersią.
Ostróżeczka polna – najczęściej zadawane pytania (FAQ)
Po przypadkowym spożyciu ostróżeczki polnej należy skontaktować się z lekarzem lub ośrodkiem toksykologicznym, szczególnie jeśli nie wiadomo, jaka ilość rośliny została spożyta. W przypadku pojawienia się zaburzeń świadomości, oddychania, pracy serca lub innych nasilonych objawów konieczna jest pilna pomoc medyczna. Nie należy samodzielnie wywoływać wymiotów.
Samo dotknięcie ostróżeczki polnej nie jest tym samym co jej spożycie i zazwyczaj nie prowadzi do zatrucia ogólnoustrojowego. Ze względów ostrożności po kontakcie z rośliną warto jednak umyć ręce i unikać dotykania ust oraz oczu. Podczas zbierania lub dłuższego kontaktu z rośliną można używać rękawiczek.
Zatrucie ostróżeczką polną może prowadzić do dolegliwości ze strony przewodu pokarmowego oraz układu nerwowego i sercowo-naczyniowego. Mogą pojawić się m.in. nudności, wymioty, osłabienie, zawroty głowy, zaburzenia czucia, a w ciężkich przypadkach również zaburzenia rytmu serca, spadek ciśnienia czy problemy z oddychaniem. Nasilenie objawów zależy m.in. od ilości spożytej rośliny.
Toksyczne związki występują w różnych częściach ostróżeczki polnej, dlatego żadnej części rośliny nie należy traktować jako bezpiecznej do samodzielnego spożywania. Szczególną uwagę zwraca się na nasiona, w których stwierdzono obecność alkaloidów diterpenowych. Zawartość poszczególnych związków może różnić się zależnie od części rośliny i etapu jej rozwoju.
- Rocchetti G. i wsp., A UHPLC-QTOF-MS screening provides new insights into the phytochemical composition and biological properties of six Consolida species, 2020.
- Yin T., Cai L., Ding Z., A systematic review on the chemical constituents of the genus Consolida (Ranunculaceae) and their biological activities, „RSC Advances” 2020.
- Rewicz A. i wsp., Morphological variability of Consolida regalis seeds of south-eastern and central Europe, 2017.
- Skrajna T., Ługowska M., Skrzyczyńska J., Consolida regalis Gray seed production as influenced by the habitat and crop plant in the Western Podlasie region, „Acta Agrobotanica” 2013;66(4):165–172.
