Alergia kontaktowa – objawy na twarzy, na dłoniach, leczenie

Co to jest alergia kontaktowa?

Alergia kontaktowa (ACD, alergiczne kontaktowe zapalenie skóry, ICD-10: L23) to przewlekła choroba zapalna skóry, która rozwija się u dorosłych i dzieci wskutek kontaktu z alergenem. Alergen jest tu tzw. haptenem – cząsteczką zbyt małą, by wywołać odpowiedź immunologiczną, ale po związaniu z białkami skóry tworzy kompleksy rozpoznawane przez układ odpornościowy jako obce. Alergia kontaktowa jest przykładem reakcji opóźnionej, rozwija się bowiem dwuetapowo.

• Faza uczulenia – hapten przenika przez barierę naskórkową, wiąże się z białkami skóry i jest wskazywany przez komórki skóry limfocytom T, czyli komórkom układu odpornościowego. Następuje namnażanie się limfocytów, ale objawy alergii nie występują. 
• Faza wywołania – przy kolejnym kontakcie z tym samym alergenem układ immunologiczny uruchamia limfocyty T specyficzne dla haptenu, aktywujące reakcję zapalną. Biorą w niej udział tzw. białka sygnałowe, czyli cytokiny, takie jak interferon. Rozwija się miejscowa reakcja zapalna, objawiająca się rumieniem, obrzękiem i świądem, zazwyczaj po kilkudziesięciu godzinach od ekspozycji.

Najczęstsze alergeny kontaktowe

• Metale – nikiel, chrom, kobalt (biżuteria, guziki, zegarki, elementy odzieży, narzędzia),
• substancje zapachowe i konserwanty w kosmetykach i detergentach (np. formaldehyd, parabeny, izotiazolinony),
• lateks (rękawice medyczne, sprzęt jednorazowy),
• leki stosowane miejscowo (np. neomycyna, benzokaina),
• barwniki i składniki wyrobów gumowych, skórzanych lub farb.

Na rozwój alergii kontaktowej wpływają także czynniki sprzyjające: uszkodzenia skóry, częsta ekspozycja zawodowa na alergeny (np. u fryzjerów, personelu medycznego, pracowników budowlanych), a także predyspozycje genetyczne.

>> Uczulenie na nikiel – objawy, jak leczyć alergię na nikiel?

Alergia kontaktowa – objawy

Objawy alergii kontaktowej pojawiają się zazwyczaj po 24–72 godzinach od kontaktu z alergenem i mają charakter wypryskowy. Ich nasilenie zależy od siły uczulenia, stężenia i czasu działania alergenu, a także od indywidualnej reaktywności skóry. Do typowych objawów należą:

• rumień i obrzęk skóry w miejscu kontaktu z alergenem,
• intensywny świąd, często nasilający się nocą,
• grudki i drobne pęcherzyki, które mogą pękać i tworzyć sączące się nadżerki,
• w dalszym przebiegu – złuszczanie i zliszajowacenie, szczególnie w przewlekłych przypadkach.

Alergia kontaktowa na twarzy, na dłoniach

Lokalizacje zmian zależą od rodzaju alergenu i miejsca kontaktu. Najczęściej są to:

• dłonie – alergia kontaktowa na dłoniach dotyczy przede wszystkim osób mających kontakt z detergentami, metalami, rękawicami ochronnymi,
• twarz i szyja – alergia kontaktowa na twarzy i szyi to zwykle reakcja na kosmetyki, biżuterię, farby do włosów,
• nogi i stopy – alergia kontaktowa na nogach i stopach powstaje w wyniku stykania się skóry z obuwiem, barwnikami, skórą garbowaną,
• okolice ust – alergia kontaktowa na ustach i w jamie ustnej powstaje najczęściej po kontakcie z pomadkami, błyszczykami, pastą do zębów czy metalowymi elementami aparatów ortodontycznych, a także w wyniku stosowania leków miejscowych lub kontaktu z lateksem.

Alergia kontaktowa – ile trwa?

Przebieg alergii kontaktowej jest przewlekły z okresami zaostrzeń i remisji, jeśli ekspozycja na alergen nie zostanie całkowicie wyeliminowana. Okres utrzymywania się zmian zależy od stopnia nasilenia reakcji oraz skuteczności eliminacji alergenu. Nawet po odstawieniu czynnika uczulającego objawy mogą się utrzymywać jeszcze kilka dni, a w cięższych przypadkach nawet kilka tygodni. Bardzo ważne jest jak najszybsze rozpoznanie alergenu.

>> Alergia na kosmetyki – jakie są objawy uczulenia na kosmetyki i jak je leczyć

Diagnostyka uczulenia kontaktowego

Podstawą rozpoznania alergii kontaktowej jest wykonanie testów płatkowych (tzw. patch testy), uznawanych za złoty standard w alergologii. Badanie polega na przyklejeniu do skóry pleców specjalnych plastrów zawierających zwykle od kilkunastu do kilkudziesięciu alergenów w formie pasty lub żelu. Plastry pozostają na skórze przez 48 godzin, a odczyt wyników przeprowadza się zwykle dwukrotnie (po 48 godzinach oraz po 72–96 godzinach, czasami jeszcze później), aby wychwycić charakterystyczną dla alergii kontaktowej opóźnioną reakcję immunologiczną. Dodatni wynik objawia się w miejscu kontaktu rumieniem, obrzękiem, grudkami lub pęcherzykami i świadczy o uczuleniu na dany alergen. W przypadkach niejednoznacznych, gdy testy płatkowe nie wykazują alergii mimo zgłaszanych przez pacjenta objawów, można rozważyć dodatkowe badania, np. oznaczenie swoistych przeciwciał IgE. Mają one jednak większe znaczenie w wykrywaniu alergii natychmiastowych, a nie alergicznego kontaktowego zapalenia skóry.

Alergia kontaktowa – leczenie

Najważniejszym elementem profilaktyki i leczenia alergii kontaktowej jest eliminacja alergenu. Unikanie kontaktu z substancją uczulającą zapobiega nawrotom i daje skórze szansę na regenerację. W przypadku wystąpienia objawów stosuje się leki przeciwzapalne miejscowe:

• kortykosteroidy w postaci maści lub kremów, redukujące stan zapalny, obrzęk i świąd,
• inhibitory kalcyneuryny (takrolimus, pimekrolimus) jako alternatywę przy dłuższym stosowaniu lub w miejscach wrażliwych (np. twarz, okolice powiek).

Dodatkowo można sięgnąć po doustne leki przeciwhistaminowe łagodzące świąd. Równocześnie należy zadbać o prawidłową pielęgnację skóry – regularne stosowanie emolientów i dermokosmetyków odbudowuje barierę naskórkową i zmniejsza ryzyko nawrotów. Leczenie powinno być zawsze prowadzone pod kontrolą dermatologa lub alergologa, który dobierze optymalną strategię terapeutyczną dla danego pacjenta.

>> Konsultacje z alergologiem w CM Świat Zdrowia

Alergia kontaktowa u dzieci

Alergia kontaktowa u dzieci jest diagnozowana coraz częściej, szczególnie wśród dzieci z atopowym zapaleniem skóry. U dzieci z AZS powszechne jest uczulenie na różne alergeny kontaktowe, na co wpływ mają zaburzenia bariery skórnej i zmieniona odpowiedź immunologiczna. Do najważniejszych alergenów kontaktowych u dzieci należą:

• nikiel – najczęstszy alergen, obecny m.in. w biżuterii dziecięcej (bransoletki, naszyjniki dla dziewczynek), guzikach ubrań, monetach,
• tiomersal – konserwant stosowany w szczepionkach, produktach leczniczych i kosmetykach (uczulenie na timerosal zazwyczaj nie jest przeciwwskazaniem do szczepień ochronnych, gdyż większość alergików nie ma po nich objawów bądź szybko one ustępują),
• substancje zapachowe – zawarte w kosmetykach, mydłach i detergentach,
• leki miejscowe – np. neomycyna, często używana w preparatach na rany i otarcia skóry,
• lateks – w rękawiczkach i elementach zabawek.

>> Alergia na lateks

Diagnostyka alergii kontaktowej u dzieci opiera się przede wszystkim na testach płatkowych, które są bezpieczne i standardowo używane nawet u niemowląt. Leczenie najmłodszych pacjentów wymaga indywidualnego podejścia z uwzględnieniem ich wieku i stanu skóry. Główne założenia to bezwzględna eliminacja alergenu z otoczenia dziecka, stosowanie delikatnych preparatów miejscowych na zmienioną chorobowo skórę oraz pielęgnacja skóry z użyciem bezpiecznych emolientów i hipoalergicznych dermokosmetyków. W przypadkach przewlekłych lub ciężkich wskazana jest współpraca z dermatologiem i alergologiem dziecięcym.

Alergia kontaktowa, wyprysk kontaktowy i pokrzywka kontaktowa – różnice

Alergiczne kontaktowe zapalenie skóry (ACD), wyprysk kontaktowy z podrażnienia (ICD) oraz pokrzywka kontaktowa często są mylone, ponieważ należą do grupy reakcji skórnych pojawiających się w miejscu kontaktu z czynnikiem zewnętrznym. Mogą dawać podobne objawy, ale różnią się mechanizmem, dynamiką oraz postępowaniem leczniczym.

>> Wyprysk kontaktowy – czy zawsze jest objawem alergii?