Uczulenie na soję u dzieci i dorosłych. Alergia na soję a lecytyna sojowa

Co uczula w soi? Alergeny soi

Należąca do rodziny bobowatych (Fabaceae) soja zawiera wiele zidentyfikowanych alergenów, które mogą wywoływać różne rodzaje reakcji alergicznych u podatnych osób. Alergeny soi należą do kilku odrębnych klas białkowych i mają zróżnicowaną budowę molekularną oraz właściwości immunologiczne. Do najważniejszych zaliczamy:

• Gly m 1 – to białko alergizujące obecne w pyle sojowym. Nasila objawy astmy oskrzelowej u osób uczulonych i wdychających pył sojowy. Jego wykrycie jest powiązane historycznie z masowymi epidemiami astmy zawodowej wśród pracowników portów i zakładów rozładunkowych dostawy soi (m.in. w Barcelonie w latach 80. XX w.).
• Gly m 2 – tak jak białko Gly m 1 jest alergenem obecnym w pyle sojowym i pochodzi z zewnętrznych warstw łusek soi, choć różni się wielkością i strukturą. Wdychanie powoduje zaostrzenie objawów ze strony układu oddechowego u osób uczulonych na alergeny soi. Gly m 1 i Gly m 2 stanowią poważne zagrożenie dla zdrowia osób pracujących przy zakładach przetwarzania lub przeładunku soi.
• Gly m 3 – należy do rodziny profilin, która stanowi grupę panalergenów – białek wykazujących reaktywność krzyżową między wieloma różnymi gatunkami roślin. Badania potwierdziły m.in. zdolność wywołania alergii krzyżowej z profiliną Bet v 2 zawartą w pyłku brzozy.
• Gly m 4 – jeden z głównych alergenów soi należący do rodziny białek PR-10. Wykazuje reaktywność krzyżową z Bet v 1 – alergenem pyłku brzozy. Razem z Gly m 3 są przyczyną syndromu brzoza – soja – reakcji, w której pacjenci wrażliwi na pyłki brzozy doświadczają objawów alergicznych po spożyciu produktów sojowych. W przeciwieństwie do Gly m 3 jest odporny na obróbkę termiczną. Rzadko powoduje ciężkie reakcje anafilaktyczne, zdecydowanie częściej obserwuje się zespół alergii jamy ustnej.
• Gly m 5 – beta-konglicynina jest bardzo istotnym alergenem soi, uszkadzającym m.in. mikrostruktury jelita cienkiego, co prowadzi do zaburzeń funkcji układu pokarmowego. Jest odporna na procesy trawienne. Wywołuje reakcję krzyżową z białkiem kazeiną, na co szczególnie powinni zwracać uwagę rodzice niemowląt szukający alternatyw dla mleka krowiego. Oprócz objawów żołądkowo-jelitowych u osób uczulonych powoduje zmiany skórne, ciężkie objawy oddechowe, a nawet wstrząs anafilaktyczny zakończony zgonem. Wykazuje zmienną stabilność termiczną, co oznacza, że osoby uczulone na Gly m 5 mogą doświadczać alergii zarówno po spożyciu surowych, jak i przetworzonych produktów sojowych.
• Gly m 6 – glicynina to drugi główny alergen soi (obok Gly m 5) i stanowi ok. 40% całkowitego białka tej rośliny. Powoduje wiele objawów u osób uczulonych: uczucie ucisku w gardle, zespół alergii jamy ustnej, nudności, wymioty, biegunkę, bóle brzucha, duszności, nieżyt nosa, objawy skórne, obrzęki (w tym zagrażający życiu obrzęk krtani). Wykazuje reakcje krzyżowe z roślinami strączkowymi (soczewica, groch, fasola, ciecierzyca), orzeszkami ziemnymi oraz orzechami drzewnymi (włoskimi, brazylijskimi, migdałami). Wysoka temperatura częściowo zmniejsza alergenność Gly m 6, ale nie w takim stopniu, by glicynina bezpieczna dla alergików.
• Gly m 7 – to jeden z niedawno odkrytych alergenów soi. Jego charakterystyczną cechą jest wysoka odporność na ciepło – zachowuje swoje właściwości nawet po długiej obróbce termicznej. Dotychczas nie odkryto reakcji krzyżowych tego białka z innymi alergenami.
• Gly m 8 – albumina sojowa, która w stosunku do innych alergenów soi ma dość niski potencjał alergiczny. Ze względu na obecność we wszystkich produktach sojowych i brak silnych reaktywności krzyżowych stanowi cenny składnik paneli diagnostycznych wykrywających alergię na soję.

Zawartość alergenów w soi jest różna w różnych odmianach i produktach, wpływa na to wiele czynników: środowisko i lokalizacja uprawy, sposób przetwarzania (hydroliza, obróbka termiczna). Poprzez zmiany genetyczne starano się też uzyskać odmiany o niskiej alergenności.

Uczulenie na soję – objawy

Objawy alergii na soję mogą pojawić się zarówno u dorosłych, dzieci, jak i niemowląt i mogą mieć różnorodny przebieg. Najczęściej występują:

• objawy skórne: pokrzywka, świąd, zaczerwienienie skóry, wyprysk atopowy, obrzęki;
• objawy ze strony przewodu pokarmowego: bóle brzucha, biegunki, nudności, wymioty, zaparcia lub szczególnie u niemowląt, przewlekłe zaburzenia trawienia mogące prowadzić do niedoboru masy ciała i nieprawidłowego rozwoju;
• objawy ze strony układu oddechowego: kichanie, kaszel, duszność, nieżyt nosa, świszczący oddech;
• objawy ogólnoustrojowe i anafilaksja: gwałtowna reakcja organizmu prowadząca do wstrząsu anafilaktycznego (rzadziej).

Alergia na soję u niemowląt

Skutki alergii na soję są szczególnie istotne u niemowląt karmionych mieszankami na bazie soi – mogą pojawić się przewlekłe objawy żołądkowo-jelitowe, biegunki, trudności z przybieraniem na wadze i ogólne osłabienie.

Alergia na soję – czego nie jeść? Produkty, których należy unikać

Soja i jej pochodne występują w wielu produktach spożywczych, często w formie utajonej. Typowe produkty do wykluczenia to:

• soja i przetwory sojowe – tofu, tempeh, mleko sojowe, jogurty sojowe, miso, sos sojowy, mąka sojowa;
• wiele gotowych produktów spożywczych – pieczywo, słodycze, margaryny, wyroby cukiernicze, ciasta, kotlety i burgery roślinne, produkty wegańskie oraz półprodukty do gotowania;
• wyroby mięsne i wędliny – często zawierają białko sojowe jako dodatek technologiczny;
• lecytyna sojowa (E322) – znajduje się w wielu słodyczach, czekoladzie, lodach, majonezie, kosmetykach oraz lekach;
• produkty z etykietą „może zawierać śladowe ilości soi” – nawet minimalna ilość może powodować objawy u silnie uczulonych.

Warto pamiętać, że soja obecna jest także w niektórych suplementach diety, preparatach farmaceutycznych i kosmetykach jako emulgator czy substancja pomocnicza.

Uczulenie na soję – diagnostyka

Diagnoza alergii na soję opiera się na wywiadzie medycznym, testach skórnych, oznaczeniu specyficznych przeciwciał IgE oraz w wybranych przypadkach doustnych testach prowokacyjnych.

Leczenie alergii na soję

Leczenie polega na całkowitej eliminacji soi i jej pochodnych z diety. Niekiedy zaleca się indywidualne podejście do produktów takich jak lecytyna sojowa czy olej sojowy po konsultacji z alergologiem. Objawy alergii najczęściej ustępują po wyeliminowaniu soi z diety. W przypadku ciężkiego przebiegu konieczne jest posiadanie adrenaliny w zastrzyku i ścisłe monitorowanie każdego potencjalnego narażenia.

Soja wśród alergenów pokarmowych 

Soja zaliczana jest do produktów odpowiadających za 90% alergii na świecie. Szacuje się, że ok. 0,4% dzieci i 0,3% dorosłych ma alergię na soję. Oto wielka ósemka alergenów pokarmowych:

1. mleko
2. jaja 
3. ryby
4. owoce morza 
5. orzechy
6. orzechy arachidowe 
7. pszenica
8. soja