Żeń-szeń – właściwości, działanie i zastosowanie. Co to jest żeń-szeń koreański albo syberyjski?

Żeń-szeń – „lek na wszystko”

Żeń-szeń (łac. Panax ginseng) to gatunek byliny z rodziny araliowatych, wywodzący się z zachodniej Azji. Początkowo zarezerwowany był jedynie dla elit i dworu cesarskiego w Chinach, a jego wartość znacząco przekraczała cenę złota. Na Stary Kontynent żeń-szeń trafił prawdopodobnie we wczesnym średniowieczu dzięki kupcom arabskim. Obecnie rośnie w wielu rejonach świata, ale największe znaczenie mają nadal uprawy azjatyckie: na Półwyspie Koreańskim, w Chinach, Japonii, Rosji, ale także w Ameryce Północnej.

Pierwszy człon łacińskiej botanicznej nazwy rośliny – panax – pochodzi od greckich słów pan (wszystko) i akos (lekarstwo) i nawiązuje do uniwersalnego działania rośliny.   

Gatunki żeń-szenia, żeń-szeń koreański, żeń-szeń syberyjski

Znaczenie lecznicze mają głownie 3 gatunki rośliny:

• żeń-szeń właściwy, chiński (Panax ginseng) – tradycyjny chiński żeń-szeń uważany za najwartościowszy i najlepiej przebadany. Charakteryzuje się silnym i wielokierunkowym działaniem;
• żeń-szeń koreański (Korean panax ginseng) – odmiana żeń-szenia chińskiego uprawiana głównie w Korei; wykorzystuje się go głównie jako adaptogen – dla poprawy odporności i pobudzenia;
• żeń-szeń amerykański (Panax quinquefolius) – występuje głównie w USA i Kanadzie, działa łagodniej od gatunków azjatyckich, ale również wykazuje właściwości adaptogenne.

Żeń-szeniem nazywane są także inne rośliny o podobnych właściwościach. Wyróżniamy tutaj dwa gatunki:

• Eleutherococcus senticosus (żeń-szeń syberyjski) – występuje głównie w północnych rejonach Azji, jego krzewy mogą osiągać nawet 2,5 m wysokości; zamiast ginsenozydów zawiera eleuterozydy, stosowany jako adaptogen i dla wzmocnienia odporności;
• Ashwagandha (żeń-szeń indyjski) – podobnie jak żen-szeń syberyjski nie należy do rodzaju Panax; ashwagandha to ceniony adaptogen stosowany od wieków w medycynie indyjskiej – ajurwedzie.

Ginsenozydy w korzeniu żeń-szenia

Surowcem farmaceutycznym jest korzeń żeń-szenia – suszony na słońcu (tzw. biały żeń-szeń) albo parzony i suszony (czerwony żeń-szeń). Z korzenia pozyskuje się główne lecznicze substancje rośliny – ginsenozydy. Zaliczamy je do saponin triterpenowych i dzielimy na dwie główne grupy różniące się strukturą:

• protopanaksadiole (PPD)
• protopanaksatriole (PPT)

To właśnie różnorodna budowa ginsenozydów przekłada się na szeroki zakres aktywności biologicznej żeń-szenia. Ginsenozydy dzieli się także na główne i drobniejsze związki. Surowy żeń-szeń zawiera więcej głównych ginsenozydów, choć te mniejsze mają silniejsze działanie.

Więcej zdrowych związków w żen-szeniu

Podczas produkcji surowca główne ginsenozydy przekształca się przy użyciu enzymu β-glukozydazy. To znacznie zwiększa ich biodostępność i skuteczność terapeutyczną.

Farmaceuta Apteline Tomasz Patro

​​​​​​​

Właściwości lecznicze żeń-szenia dzięki ginsenozydom

Ginsenozydy wykazują wiele właściwości leczniczych. Do ich głównych zalet zaliczamy:

• działanie przeciwzapalne – łagodzą odpowiedź przeciwzapalną organizmu i potencjalnie zapobiegają zaburzeniom neurodegeneracyjnym, zawałowi serca oraz uszkodzeniom wątroby;
• efekt przeciwnowotworowy – badania potwierdziły zdolność ginsenozydów do hamowania mechanizmu powstawania przerzutów nowotworowych. Zmniejszają również zdolność nowotworów do unikania nadzoru immunologicznego naszego organizmu;
• właściwości neuroprotekcyjne – główne i drobniejsze ginsenozydy wykazują liczne mechanizmy neuroprotekcyjne. Obejmują one m. in. zmniejszenie przepuszczalności bariery krew-mózg i zapobieganie przeciążeniu neuronów wapniem. Żeń-szeń hamuje też degradację neuroprzekaźników takich jak acetylocholina – spowalnia to rozwój chorób neurodegeneracyjnych;
• poprawa funkcji poznawczych i samopoczucia – wykazano, że roślina w dawkach 200–400 mg poprawiała czas reakcji, koncentrację i redukowała zmęczenie, choć badania leczenia pacjentów z demencja wymagają jeszcze potwierdzenia; 
• działanie immunoprotekcyjne – środki zawierające żeń-szeń pomagają zachować odporność organizmu, np. podczas terapii lekami przeciwnowotworowymi. Badania wykazały, że u osób stosujących podobne medykamenty żeń-szeń poprawiał również jakość flory jelitowej i zwiększał liczebność bakterii probiotycznych.
• wspomaganie tworzenia nowych naczyń krwionośnych i neuronów, co jest kluczowe podczas regeneracji mózgu m.in. po uszkodzeniu wywołanym niedokrwieniem.

Właściwości innych związków w żeń-szeniu

Oprócz ginsenozydów żeń-szeń zawiera także wiele innych wartościowych dla zdrowia związków. Do najistotniejszych zaliczamy:

• polisacharydy – to substancje węglowodanowe złożone z długich łańcuchów cukrów prostych. Polisacharydy występujące w żeń-szeniu mają zróżnicowaną strukturę, która wpływa na ich aktywność biologiczną. Mają właściwości immunomodulujące, które mogą zwiększać skuteczność odpowiedzi organizmu w kierunku infekcji wirusowych i bakteryjnych;
• adenozyna i kwas piroglutaminowy – wpływają na regulację funkcji naczyniowych i ciśnienia krwi. Badania wykazały, że hamują procesy lipolizy (rozpad komórek tłuszczowych, który skutkuje uwolnieniem kwasów tłuszczowych do krwi i otłuszczeniem wątroby) oraz lipogenezy (synteza związków tłuszczowych i ich magazynowanie w organizmie);
• dencychina – niebiałkowy aminokwas obecny w żeń-szeniu. Ma zdolność regulacji przepływu krwi, co sugeruje wpływ substancji na układ sercowo-naczyniowy;
• alkohole poliacetylenowe – grupa związków bioaktywnych mających wyjątkowe właściwości biologiczne. Do najważniejszych obecnych w żeń-szeniu zaliczamy panaksynol, panaksydol i panaksytriol, które eliminują komórki nowotworowe i hamują ich rozrastanie się. Badania sugerują, że związki te mogą oddziaływać na nowotwory przy stosunkowo niskiej toksyczności wobec prawidłowych komórek.
• związki fenolowe – to ważna grupa o silnym działaniu antyoksydacyjnym. Wyróżniamy tutaj kwasy fenolowe, flawonoidy oraz lignany. Mają specyficzną budowę, która nadaje im zdolność do wyłapywania reaktywnych form tlenu, chelatowania jonów metali oraz hamowania enzymów prooksydacyjnych. Te cechy powodują, że związki fenolowe chronią nasze komórki przed stresem oksydacyjnym, który jest istotnym czynnikiem w rozwoju wielu chorób nowotworowych, sercowo-naczyniowych i neurodegeneracyjnych. Badania potwierdzają również ich działanie przeciwzapalne poprzez hamowanie produkcji mediatorów stanu zapalnego;
• białka i peptydy – obecne w żeń-szeniu białka enzymatyczne, lektyny, inhibitory proteaz i inne bioaktywne peptydy wpływają na procesy rozpoznania komórkowego oraz komunikacji międzykomórkowej. Badania potwierdzają ich działanie przeciwnowotworowe, odpornościowe i przeciwzapalne. Związki te mają dużą zdolność modulowania różnych funkcji fizjologicznych w organizmie człowieka;
• olejki eteryczne – stanowią złożoną mieszaninę lotnych związków terpenowych nadających roślinie aromat. Poszczególne gatunki żeń-szenia mogą różnić się zawartością olejków, co zależy również od metody uprawy i otrzymywania surowca. Właściwości terapeutyczne olejków eterycznych żeń-szenia obejmują działanie przeciwbakteryjne, przeciwgrzybicze oraz przeciwwirusowe. Olejki eteryczne żeń-szenia zaburzają działanie drobnoustrojów, co czynni je wartościowymi związkami o działaniu przeciwinfekcyjnym. Wpływają również na układ nerwowy, poprawiając przy tym nastrój, koncentrację oraz regularność snu. Wykorzystywane są w aromaterapiach i kosmetologii.
• witaminy – w żeń-szeniu obecne są witaminy C, E oraz z grupy B. Pełnią istotne role w licznych procesach biochemicznych, energetycznych oraz antyoksydacyjnych.
• minerały – w korzeniu życia znajdują się liczne pierwiastki. Możemy wyróżnić tutaj potas, cynk, mangan, żelazo czy miedź. Są to istotne składniki pełniące szereg funkcji metabolicznych i strukturalnych w organizmie człowieka.

Na jakie dolegliwości stosować żeń-szeń?

Wpływ żeń-szenia na potencję

Żeń-szeń uważany jest za afrodyzjak i nie jest to przypadek! Bogactwo naturalnych związków występujących w żeń-szeniu przekłada się na wzrost erekcji i kontrolę aktywności seksualnej. Jego działanie jest często porównywane do działania syntetycznych leków stosowanych w zaburzeniach erekcji. Ponadto wykazano pomocniczą funkcję żeń-szenia w procesie powstawania plemników oraz produkcji testosteronu. Żeń-szeń powoduje zwiększenie przepływu krwi do narządów płciowych, a jego właściwości adaptogenne zmniejszają stres i zapewniają dobre samopoczucie, co przekłada się na poprawę libido.

Żeń-szeń a odchudzanie

Żeń-szeń wspomaga proces odchudzania! Roślina pobudza przemianę materii, co przekłada się na usuwanie nadprogramowych kilogramów. Zwiększa energię i wydolność organizmu podczas systematycznych ćwiczeń oraz reguluje gospodarkę cukrową. Wpływa pozytywnie na florę jelitową, której zachowanie będzie jednym z elementów zdrowej diety nastawionej na spadek masy.

Żeń-szeń w terapii cukrzycy  

Trwają badania nad skutecznością składników żeń-szenia w leczeniu stanów przedcukrzycowych i cukrzycy typu 2. 

Farmaceuta Apteline Tomasz Patro

Kosmetyki z żeń-szeniem

Właściwości lecznicze żeń-szenia nie ograniczają się do działania wewnątrz organizmu. Ekstrakt z korzenia żeń-szenia ma działanie antyoksydacyjne, antycellulitowe i rewitalizujące. Dostępne na rynku kremy z tym składnikiem poprawiają ogólne ukrwienie skóry, redukują przebarwienia, podrażnienia oraz poprawiają jej elastyczność.

Jaki żeń-szeń jest najwartościowszy?

Wartość terapeutyczna żeń-szenia w dużym stopniu wynika z jakości surowca oraz procesu jego przetwarzania. Warto zwracać uwagę,  by dany produkt zawierał standaryzowaną ilość ginsenozydów. Samo powodzenie terapii będzie zależeć od indywidualnych potrzeb i od celu, jaki chcemy uzyskać. Dla zwiększenia energii, poprawy funkcji poznawczych lepszy będzie żeń-szeń azjatycki (Panax ginseng). Żeń-szeń amerykański z kolei zalecany jest przy łagodzeniu stanów lękowych, stresie czy w profilaktyce przeciwnowotworowej.

Po jakim czasie działa żeń-szeń?

Stosowanie żeń-szenia wymaga cierpliwości i systematycznego zażywania przez dłuższy czas, by wywołało oczekiwane efekty. Szacuje się, że do uzyskania widocznego działania rośliny potrzeba od 4 do 12 tygodni. Czynniki, które wpływają na okres stosowania, to:

• dawka żeń-szenia,
• jakość surowca,
• stan zdrowia pacjenta,
• gatunek rośliny.

Żeń-szeń – dawkowanie

Dawkowanie żeń-szenia różni się w zależności od gatunku rośliny i celu, w jakim ma być stosowana.

• Badania w zakresie regulowania poziomu cholesterolu, wspomagania terapii stanów przedcukrzycowych i cukrzycy typu 2. pokazały, że do uzyskania pożądanego efektu terapii potrzebne były dawki żeń-szenia wynoszące ok. 2 gramów dziennie.
• Wydolność fizyczna – sprawdzono, że podawanie żeń-szenia w dawce powyżej 300 mg dziennie przez okres 4 tygodni poprawiało parametry zdolności motorycznej pacjentów.

Czy robić przerwy w terapii żeń-szeniem?

Tradycja stosowania żeń-szenia wskazuje na cykliczne zażywanie tej rośliny. Badania jasno nie potwierdzają, by robienie przerw było konieczne lub przeciwwskazane. Krótkie (kilkutygodniowe) okresy przyjmowania surowca z przerwami mogą dawać taki sam efekt terapeutyczny jak długotrwałe zażywanie żeń-szenia, nie dając przy tym znaczących skutków ubocznych. Zazwyczaj zaleca się, by preparatów z żeń-szeniem nie przyjmować dłużej niż 3 miesiące, po takiej kuracji warto zrobić co najmniej 1 miesiąc przerwy.

Żeń-szeń – przeciwwskazania

• Na preparaty z żeń-szeniem szczególnie powinny uważać osoby cierpiące na schorzenia układu sercowo-naczyniowego. Nadciśnienie, zaburzenia rytmu serca, choroby wieńcowe oraz problemy z krzepnięciem mogą być przeciwwskazaniem do zażycia surowca.
• Wpływ żeń-szenia na gospodarkę hormonalną może destabilizować terapię w przypadku chorób tarczycy, nowotworów hormonozależnych oraz hormonalnej terapii zastępczej stosowanej podczas menopauzy.
• Pacjenci z cukrzycą, chcąc stosowac żeń-szeń, muszą zachować ostrożność, mając na uwadze wpływ żeń-szenia na poziom cukru, co może komplikować kontrolę glikemii w związku z zażywanymi już lekami.
• Roślina niewskazana jest również dla dzieci.

Stosowanie żeń-szennia podczas ciąży

Czy żeń-szeń można przyjmować w ciąży? Eksperci nie zalecają tego robić ze względu na znaczny wpływ żeń-szenia na metabolizm oraz brak potwierdzonych badań jego oddziaływania na płód. Z tego względu należy powstrzymać się od przyjmowania preparatów z żeń-szeniem w ciąży, a także w okresie karmienia piersią.

Żeń-szeń – możliwe skutki uboczne suplementacji

Im dłuższe stosowanie żeń-szenia, tym większe prawdopodobieństwo wystąpienia skutków ubocznych. W większości przypadków nie zaleca się przekraczania 3 miesięcy ciągłego zażywania surowca. Niepożądane objawy przyjmowania korzenia życia często nazywane są syndromem żeń-szeniowym.

• Przyjmowanie preparatów z żeń-szeniem może powodować pobudzenie, nerwowość i nadpobudliwość w szczególności u osób wrażliwych. Takie objawy przypominają działanie kofeiny. Nie zaleca się więc stosowania suplementów zawierających żeń-szeń na noc (w szczególności gatunków azjatyckich).
• Kolejnym skutkiem ubocznym długiego przyjmowania preparatów z żeń-szeniem jest wzrost ciśnienia tętniczego krwi, co skutkuje takimi objawami jak ból głowy, kołatanie serca czy szumy uszne.
• Niektóre badania wskazują, że żeń-szeń może podnosić poziom kortyzolu – hormonu stresu.
• Należy również uważać na dolegliwości jelitowo-żołądkowe oraz reakcje alergiczne.

Żeń-szeń – interakcje z lekami i preparatami

Korzeń życia zawiera wiele związków aktywnych biologiczne, które wpływają na działanie określonych grup leków. Jeśli rozważasz terapię żeń-szeniem, zapytaj lekarza lub farmaceuty, czy będzie to bezpieczne w stosunku do zażywanych leków.

• Przede wszystkim żeń-szeń wpływa na działanie enzymów cytochromu P450 (CYP450), które odgrywają istotną rolę w metabolizmie większości leków syntetycznych.
• Żeń-szeń wpływa na układ serotoninergiczny, co może prowadzić do interakcji z selektywnymi inhibitorami wychwytu serotoniny (SSRI) lub inhibitorami monoaminooksydazy (MAOIs). Ostrożność muszą także zachować pacjenci przyjmujący leki przeciwpsychotyczne, przeciwpadaczkowe, benzodiazepiny oraz leki nasenne, ponieważ łączenie tych grup leków z żeń-szeniem zwiększa prawdopodobieństwo wystąpienia skutków ubocznych terapii.
• Produkty zawierające żeń-szeń zaburzają terapie lekami przeciwzakrzepowymi. Eksperci wskazują, że roślina obniża wartość wskaźnika krzepnięcia krwi i jest przeciwwskazana w szczególności podczas przyjmowania warfaryny.
• Niewykluczone, że żeń-szeń wpływa na przebieg leczenia stwardnienia rozsianego. Brak dowodów na bezpieczeństwo połączenia korzenia życia z lekami zmniejszającymi objawy choroby, dlatego nie zaleca się przyjmowania rośliny w wysokich dawkach podczas terapii.
• W podobnym zakresie żeń-szeń może osłabiać efekty leczenia immunosupresyjnego, przykładowo po przeszczepach.
• Żeń-szeń wpływa na działanie niektórych leków na cukrzycę – może nasilać działanie hipoglikemiczne (obniżające poziom cukru) pochodnych sulfonylomocznika. Konsekwencje takiego połączenia są bardzo niebezpieczne i mogą skutkować drgawkami, poceniem się, a nawet utratą przytomności.