Alergia na jad owadów – objawy, jakie badania wykonać

Czym jest alergia na jad owadów błonkoskrzydłych

Alergia na jad owadów błonkoskrzydłych (ICD-10 T63.4 – Użądlenie lub ukąszenie owada jadowitego) to nadwrażliwość na białka i peptydy jadu, najczęściej o mechanizmie IgE-zależnym. Do sprawców należą:

• pszczoły (Apis),
• trzmiele (Bombus),
• osy i szerszenie (Vespidae),
• rzadziej niektóre mrówki (Formicidae).

Większość użądleń lub ugryzień powoduje wyłącznie miejscowy rumień, ból i niewielki obrzęk, utrzymujące się do 24 godzin. Ciężkie reakcje ogólnoustrojowe dotyczą ok 0,9–3,4% użądleń wśród osób dorosłych i stanowią przyczynę aż 48,2% wszystkich śmierci wywołanych anafilaksją w tej grupie wiekowej. W przypadku dzieci reakcje ogólnoustrojowe dotyczą 0,5–0,9% użądleń i odpowiadają za około 20% epizodów anafilaksji pediatrycznej.

Uczulenie na owady – co się znajduje w jadzie i dlaczego uczula?

Jad owadów błonkoskrzydłych to mieszanina enzymów, białek i peptydów, które w naturze służą im do obrony i ataku. Dla większości ludzi kontakt z jadem owada kończy się to tylko krótkotrwałym bólem i miejscowym obrzękiem. Jednak u osób uczulonych nawet niewielka ilość tych substancji może uruchomić reakcję łańcuchową w układzie odpornościowym, prowadzącą do poważnych objawów.

• W jadzie pszczoły miodnej zidentyfikowano kilkanaście alergenów, z których pięć odpowiada za zdecydowaną większość reakcji alergicznych: to Api m 1 – fosfolipaza A2, a obok niej hialuronidaza (Api m 2), kwaśna fosfataza (Api m 3), dipeptydylowa pep­tydaza IV (Api m 5) oraz stosunkowo niedawno odkryty, ale niezwykle istotny Api m 10 (ikarapina). U osób uczulonych na pszczoły to właśnie one stanowią główne cele dla przeciwciał IgE.
• Jad osowatych i szerszeni zawiera inne białka, z których najważniejszym jest Antigen 5 (Ves v 5), a także fosfolipazy i hialuronidazy. Warto dodać, że część z tych białek ma podobną budowę w jadzie różnych owadów, co tłumaczy zjawisko reakcji krzyżowych – pacjent z uczuleniem na jad pszczoły może wykazywać dodatnie wyniki testów także na jad osy, nawet jeśli w praktyce nie reaguje na jej użądlenia.
• Jad trzmieli zawiera alergeny o budowie zbliżonej do alergenów pszczelich – np. fosfolipazy i hialuronidazy. Reakcje alergiczne na trzmiele opisywane są rzadziej, ale w środowiskach zawodowych (pszczelarze, hodowcy roślin, w których zapylaniu uczestniczą trzmiele) stanowią realny problem zdrowotny.
• Niektóre gatunki mrówek, a zwłaszcza południowoamerykańska mrówka ognista (Solenopsis invicta) czy gatunki występujące w Ameryce Północnej i Australii również mogą wywoływać ciężkie reakcje alergiczne. Ich jad zawiera m.in. alkaloidy piperidynowe i białka Sol i 1–4, które krzyżowo reagują z alergenami jadu os. Na szczęście w Europie takie przypadki zdarzają się rzadko.

>> Alergia na ugryzienie mrówki – jak złagodzić objawy?

Objawy alergii na jad owadów

Reakcja na użądlenie owada błonkoskrzydłego to sprawa osobnicza – większość osób doświadcza jedynie krótkotrwałego bólu i niewielkiego obrzęku, ale u osób uczulonych ta sama dawka jadu może zagrażać życiu. Ważne, by umieć odróżnić niegroźne odczyny fizjologiczne od prawdziwej reakcji alergicznej.

Reakcje miejscowe na jad owadów

• Fizjologiczne: ból, zaczerwienienie i niewielki obrzęk w miejscu użądlenia. Objawy zwykle mijają w ciągu 24 godzin i nie wymagają leczenia – ulgę może przynieść chłodzenie miejsca użądlenia lub przyjęcie leków przeciwbólowych.
• Duże reakcje miejscowe: obrzęk powyżej 10 cm średnicy, utrzymujący się ponad dobę, czasem z nasilonym świądem i uczuciem ciepła. Choć są dokuczliwe, rzadko prowadzą do ciężkich następstw. 

Objawy ogólnoustrojowe przy alergii na jad owadów

W tym przypadku w grę wchodzi mechanizm IgE i wyrzut mediatorów z komórek tucznych. Objawy pojawiają się zwykle w ciągu kilku minut od użądlenia. Mogą dotyczyć różnych narządów:

• Skóra i błony śluzowe: pokrzywka uogólniona, świąd dłoni i stóp, obrzęk warg, języka czy powiek.
• Układ oddechowy: uczucie ścisku w gardle, chrypka, świszczący oddech, duszność.
• Układ krążenia: zawroty głowy, osłabienie, spadek ciśnienia, omdlenie, wstrząs anafilaktyczny.
• Układ pokarmowy: ból brzucha, nudności, wymioty, biegunka.

Reakcja ogólnoustrojowa może mieć różne nasilenie – od łagodnej pokrzywki po pełnoobjawowy wstrząs. Zdarzają się również reakcje dwufazowe, kiedy objawy ustępują, by po kilku godzinach powrócić – czasem ze zdwojoną siłą.

Klasyfikacja nasilenia reakcji alergicznej na jad owadów

W praktyce alergolodzy posługują się prostymi skalami oceny, np. klasyfikacją Ring i Messmer (I–IV stopień):

• I stopień: objawy skórne (świąd, pokrzywka),
• II stopień: objawy skórne i łagodne objawy ze strony układu pokarmowego lub krążenia (np. tachykardia),
• III stopień: duszność, chrypka, spadek ciśnienia,
• IV stopień: wstrząs anafilaktyczny – zatrzymanie krążenia, oddychania, sinica, spadek ciśnienia tętniczego, utrata przytomności, nietrzymanie moczu i stolca.

Uczulenie na owady – objawy u dorosłych

W populacji osób dorosłych dominują cięższe postaci reakcji, łącznie z zajęciem układu krążenia (spadek ciśnienia, omdlenie, wstrząs). To właśnie dorośli są bardziej narażeni na śmiertelne następstwa anafilaksji po użądleniu, szczególnie gdy współistnieją u nich choroby sercowo-naczyniowe lub oddechowe. Są jednak mniej niż dzieci narażeni na duże reakcje miejscowe.

Uczulenie na owady – objawy u dzieci

U użądlonych dzieci najczęściej występują rozległe reakcje miejscowe – spuchnięta ręka czy noga po użądleniu to częsty widok w gabinecie pediatry. Na szczęście ciężkie reakcje ogólnoustrojowe są w tej grupie znacznie rzadsze niż u dorosłych. Jeżeli jednak dojdzie do anafilaksji u dziecka, najczęściej obejmuje ona układ oddechowy – duszność, kaszel, chrypka czy obrzęk krtani mogą pojawić się szybko po użądleniu i wymagają natychmiastowego podania adrenaliny.

Jakie badanie na uczulenie na owady?

Podstawą jest zawsze dokładny wywiad – lekarz pyta, jaki owad pacjenta użądlił, jak wyglądały objawy, kiedy się pojawiły, i czy były podobne epizody w przeszłości. To już pozwala odróżnić zwykłą reakcję miejscową od prawdziwej alergii.

Aby potwierdzić alergię na jad owadów, wykonuje się zwykle następujące badania:

• Testy skórne – punktowe lub śródskórne z ekstraktami jadu pszczoły i osy. Wynik dodatni wskazuje na obecność przeciwciał IgE.
• Badania krwi (sIgE) – wykrywają swoiste przeciwciała przeciwko jadom.
• Diagnostyka komponentowa – określa IgE wobec konkretnych białek, np. Api m 1 (pszczoła) czy Ves v 5 (osa), co ułatwia ustalenie właściwego winowajcy.
• Tryptaza – w ostrej fazie potwierdza anafilaksję, a podwyższona na stałe (tzw. bazowa) sygnalizuje większe ryzyko ciężkich reakcji.

Na podstawie wyników tych badań można jednoznacznie rozpoznać alergię na jad owadów, ocenić ryzyko i zakwalifikować pacjenta do immunoterapii swoistej.

Leczenie alergii na jad owadów

Najważniejszym i w zasadzie jedynym leczeniem przyczynowym jest immunoterapia swoista (VIT – z ang. venom immunotherapy) polegająca na podawaniu stopniowo zwiększanych dawek jadu, aby przyzwyczaić układ odpornościowy pacjenta. Skuteczność immunoterapii VIT jest bardzo wysoka, szacowana na więcej niż 95% w przypadku jadu osy i 80–85% dla jadu pszczoły. Odczulanie na jad owadów stosuje się:

• u pacjentów po przebytych reakcjach ogólnoustrojowych i z dodatnimi wynikami badań.
• zwykle przez 3–5 lat, czasem dłużej u osób z grupy wysokiego ryzyka.
• według schematu klasycznego (powolnego), przyspieszonego, a nawet jednodniowego w szpitalu.

Efektem jest znaczna redukcja ryzyka kolejnej anafilaksji – po zakończeniu terapii większość pacjentów jest chroniona nawet przy powtórnym użądleniu. Przeciwwskazania do odczulania to m.in. niekontrolowana astma i ciężkie choroby autoimmunologiczne.

Dodatkowo pacjentom uczulonym na jad owadów błonkoskrzydłych zaleca się, by w sezonie aktywności owadów mieli zawsze pod ręką zestaw ratunkowy (adrenalina, lek przeciwhistaminowy, glikokortykosteroid).

Uczulenie na jad owadów – pierwsza pomoc po użądleniu

1. Usuń żądło (jeśli pozostawiła je pszczoła) – podważ paznokciem, nie ściskaj woreczka.
2. Schłodź miejsce użądlenia – zimny okład zmniejsza ból i obrzęk.
3. Leki objawowe – w razie dużej reakcji miejscowej można zastosować lek przeciwhistaminowy, ewentualnie zalecony steryd.
4. Obserwuj objawy ogólne – pokrzywka, duszność, zawroty głowy wymagają natychmiastowej reakcji.
5. Adrenalina – przy objawach anafilaksji natychmiast podaj autostrzykawkę w udo (0,15 mg u dzieci <30 kg, 0,3–0,5 mg u starszych dzieci i dorosłych).
6. Wezwij pomoc (tel. 112 lub 999) – każdy epizod anafilaksji wymaga oceny w szpitalu.
7. Pamiętaj o zestawie ratunkowym – osoby z rozpoznaną alergią powinny mieć zawsze przy sobie adrenalinę, lek przeciwhistaminowy i steryd doustny.